Biolchem.com
Podstawa programowa do matury z biologii od 2023
Dział 1. Chemizm życia
Dział 1.1. Składniki nieorganiczne
- Dział 1.1.1przedstawia znaczenie biologiczne makroelementów, w tym pierwiastków biogennych
- Dział 1.1.2przedstawia znaczenie biologiczne wybranych mikroelementów (Fe, I, F)
- Dział 1.1.3wyjaśnia rolę wody w życiu organizmów, z uwzględnieniem jej właściwości fizycznych i chemicznych
Dział 1.2. Składniki organiczne
- Dział 1.2.1przedstawia budowę węglowodanów (uwzględniając wiązania glikozydowe α, β); rozróżnia monosacharydy (glukoza, fruktoza, galaktoza, ryboza, deoksyryboza), disacharydy (sacharoza, laktoza, maltoza), polisacharydy (skrobia, glikogen, celuloza, chityna) i określa znaczenie biologiczne węglowodanów, uwzględniając ich właściwości fizyczne i chemiczne; planuje oraz przeprowadza doświadczenie wykazujące obecność skrobi w materiale biologicznym
- Dział 1.2.2przedstawia budowę białek (uwzględniając wiązania peptydowe); rozróżnia białka proste i złożone; opisuje strukturę I-, II-, III- i IV-rzędową białek; przedstawia wpływ czynników fizycznych i chemicznych na białko (zjawisko koagulacji i denaturacji); określa biologiczne znaczenie białek (albuminy, globuliny, histony, kolagen, keratyna, hemoglobina, mioglobina); przeprowadza obserwacje wpływu wybranych czynników fizycznych i chemicznych na białko
- Dział 1.2.3przedstawia budowę lipidów (uwzględniając wiązania estrowe); rozróżnia lipidy proste i złożone, przedstawia właściwości lipidów oraz określa ich znaczenie biologiczne
- Dział 1.2.4porównuje skład chemiczny i strukturę cząsteczek DNA i RNA, z uwzględnieniem rodzajów wiązań występujących w tych cząsteczkach; określa znaczenie biologiczne kwasów nukleinowych
Dział 2. Komórka
- Dział 2.1rozpoznaje elementy budowy komórki eukariotycznej na preparacie mikroskopowym, na mikrofotografii, rysunku lub na schemacie
- Dział 2.2wykazuje związek budowy błony komórkowej z pełnionymi przez nią funkcjami
- Dział 2.3rozróżnia rodzaje transportu do i z komórki (dyfuzja prosta i wspomagana, transport aktywny, endocytoza i egzocytoza)
- Dział 2.4wyjaśnia rolę błony komórkowej i tonoplastu w procesach osmotycznych; planuje i przeprowadza doświadczenie wykazujące zjawisko osmozy wywołane różnicą stężeń wewnątrz i na zewnątrz komórki; planuje i przeprowadza obserwację zjawiska plazmolizy
- Dział 2.5przedstawia budowę jądra komórkowego i jego rolę w funkcjonowaniu komórki
- Dział 2.6opisuje budowę rybosomów, ich powstawanie i pełnioną funkcję oraz określa ich lokalizację w komórce
- Dział 2.7przedstawia błony wewnątrzkomórkowe jako zintegrowany system strukturalno-funkcjonalny oraz określa jego rolę w kompartmentacji komórki
- Dział 2.8opisuje budowę mitochondriów i plastydów ze szczególnym uwzględnieniem chloroplastów; dokonuje obserwacji mikroskopowych plastydów w materiale biologicznym
- Dział 2.9przedstawia argumenty przemawiające za endosymbiotycznym pochodzeniem mitochondriów i chloroplastów
- Dział 2.10wykazuje związek budowy ściany komórkowej z pełnioną funkcją oraz wskazuje grupy organizmów, u których ona występuje
- Dział 2.11przedstawia znaczenie wakuoli w funkcjonowaniu komórki roślinnej
- Dział 2.12przedstawia znaczenie cytoszkieletu w ruchu komórek, transporcie wewnątrzkomórkowym, podziałach komórkowych oraz stabilizacji struktury komórki; dokonuje obserwacji mikroskopowych ruchów cytoplazmy w komórkach roślinnych
- Dział 2.13wykazuje różnice w budowie komórki prokariotycznej i eukariotycznej
- Dział 2.14wykazuje różnice w budowie komórki roślinnej, grzybowej i zwierzęcej
Dział 3. Energia i metabolizm
Dział 3.1. Podstawowe zasady metabolizmu
- Dział 3.1.1wyjaśnia, na przykładach, pojęcia: szlaku i cyklu metabolicznego
- Dział 3.1.2porównuje istotę procesów anabolicznych i katabolicznych oraz wykazuje, że są ze sobą powiązane
Dział 3.2. Przenośniki energii oraz protonów i elektronów w komórce
- Dział 3.2.1wykazuje związek budowy ATP z jego rolą biologiczną
- Dział 3.2.2przedstawia znaczenie NAD+, FAD, NADP+ w procesach utleniania i redukcji
Dział 3.3. Enzymy
- Dział 3.3.1przedstawia charakterystyczne cechy budowy enzymu
- Dział 3.3.2wyjaśnia, na czym polega swoistość substratowa enzymu oraz opisuje katalizę enzymatyczną
- Dział 3.3.3przedstawia sposoby regulacji aktywności enzymów (aktywacja, inhibicja)
- Dział 3.3.4wyjaśnia mechanizm sprzężenia zwrotnego ujemnego jako sposobu regulacji przebiegu szlaków metabolicznych
- Dział 3.3.5wyjaśnia wpływ czynników fizykochemicznych (temperatury, pH, stężenia substratu) na przebieg katalizy enzymatycznej; planuje i przeprowadza doświadczenie badające wpływ różnych czynników na aktywność enzymów (katalaza, proteinaza)
Dział 3.4. Fotosynteza
- Dział 3.4.1wykazuje związek budowy chloroplastu z przebiegiem procesu fotosyntezy
- Dział 3.4.2przedstawia rolę barwników i fotosystemów w procesie fotosyntezy
- Dział 3.4.3analizuje na podstawie schematu przebieg fazy zależnej od światła oraz fazy niezależnej od światła; wyróżnia substraty i produkty obu faz; wykazuje rolę składników siły asymilacyjnej w fazie niezależnej od światła
- Dział 3.4.4wyjaśnia mechanizm powstawania ATP w procesie chemiosmozy w chloroplaście
- Dział 3.4.5opisuje na podstawie schematu fotofosforylację niecykliczną
Dział 3.5. Pozyskiwanie energii użytecznej biologicznie
- Dział 3.5.1wykazuje związek budowy mitochondrium z przebiegiem procesu oddychania komórkowego
- Dział 3.5.2analizuje na podstawie schematu przebieg glikolizy, reakcji pomostowej i cyklu Krebsa, wyróżnia substraty i produkty tych procesów
- Dział 3.5.3przedstawia, na czym polega fosforylacja substratowa
- Dział 3.5.4wyjaśnia mechanizm powstawania ATP w procesie chemiosmozy w mitochondriach (fosforylacja oksydacyjna)
- Dział 3.5.5porównuje drogi przemiany pirogronianu w fermentacji alkoholowej, mleczanowej i w oddychaniu tlenowym
- Dział 3.5.6wyjaśnia, dlaczego utlenianie substratu energetycznego w warunkach tlenowych dostarcza więcej energii niż w warunkach beztlenowych
- Dział 3.5.7analizuje na podstawie schematu przebieg glukoneogenezy i glikogenolizy oraz wykazuje związek tych procesów z pozyskiwaniem energii przez komórkę
Dział 4. Podziały komórkowe
- Dział 4.1przedstawia organizację materiału genetycznego w komórce
- Dział 4.2wyjaśnia mechanizm replikacji DNA, z uwzględnieniem roli enzymów (helikaza, prymaza, polimeraza DNA, ligaza)
- Dział 4.3opisuje cykl komórkowy, z uwzględnieniem zmian ilości DNA w poszczególnych jego etapach; uzasadnia konieczność replikacji DNA przed podziałem komórki
- Dział 4.4opisuje przebieg kariokinezy podczas mitozy i mejozy
- Dział 4.5rozpoznaje (na preparacie mikroskopowym, na schemacie, rysunku, mikrofotografii) poszczególne etapy mitozy i mejozy
- Dział 4.6przedstawia znaczenie mitozy i mejozy w zachowaniu ciągłości życia na Ziemi
- Dział 4.7wyjaśnia znaczenie procesu crossing-over i niezależnej segregacji chromosomów jako źródeł zmienności rekombinacyjnej i różnorodności biologicznej
- Dział 4.8przedstawia apoptozę jako proces warunkujący prawidłowy rozwój i funkcjonowanie organizmów wielokomórkowych
Dział 5. Zasady klasyfikacji i sposoby identyfikacji organizmów
- Dział 5.1wnioskuje na podstawie analizy kladogramów o pokrewieństwie ewolucyjnym organizmów
- Dział 5.2rozróżnia na drzewie filogenetycznym grupy monofiletyczne, parafiletyczne i polifiletyczne; wykazuje, że klasyfikacja organizmów oparta jest na ich filogenezie
- Dział 5.3porządkuje hierarchicznie podstawowe rangi taksonomiczne
Dział 6. Bakterie i archeowce
- Dział 6.1przedstawia budowę komórki prokariotycznej, z uwzględnieniem różnic w budowie ściany komórkowej bakterii Gram-dodatnich i Gram-ujemnych
- Dział 6.2wyjaśnia różnice między archeowcami i bakteriami; przedstawia znaczenie archeowców; przedstawia różnorodność form morfologicznych bakterii
- Dział 6.3przedstawia czynności życiowe bakterii: odżywianie (chemoautotrofizm, fotoautotrofizm, heterotrofizm); oddychanie beztlenowe (denitryfikacja, fermentacja) i tlenowe; rozmnażanie
- Dział 6.4wykazuje znaczenie procesów płciowych w zmienności genetycznej bakterii
- Dział 6.5przedstawia znaczenie bakterii w przyrodzie i dla człowieka, w tym wywołujących choroby człowieka (gruźlica, tężec, borelioza, salmonelloza, kiła, rzeżączka)
Dział 7. Grzyby
- Dział 7.1przedstawia różnorodność morfologiczną grzybów
- Dział 7.2przedstawia czynności życiowe grzybów: odżywianie, oddychanie i rozmnażanie; planuje i przeprowadza doświadczenie wykazujące, że drożdże przeprowadzają fermentację alkoholową
- Dział 7.3przedstawia porosty jako organizmy symbiotyczne
- Dział 7.4przedstawia drogi zarażenia się i zasady profilaktyki chorób wywołanych przez grzyby (grzybice skóry, narządów płciowych, płuc)
- Dział 7.5przedstawia znaczenie grzybów, w tym porostów, w przyrodzie i dla człowieka
Dział 8. Protisty
- Dział 8.1przedstawia formy morfologiczne protistów
- Dział 8.2przedstawia czynności życiowe protistów: odżywianie, poruszanie się, rozmnażanie, wydalanie i osmoregulację; zakłada hodowlę protistów słodkowodnych i obserwuje wybrane czynności życiowe tych protistów
- Dział 8.3wykazuje związek budowy protistów ze środowiskiem i trybem ich życia (obecność aparatu ruchu, budowa błony komórkowej, obecność chloroplastów i wodniczek tętniących)
- Dział 8.4analizuje na podstawie schematów przebieg cykli rozwojowych protistów i rozróżnia poszczególne fazy jądrowe
- Dział 8.5przedstawia drogi zarażenia się i zasady profilaktyki chorób wywołanych przez protisty (malaria, toksoplazmoza, lamblioza, czerwonka pełzakowa, rzęsistkowica)
- Dział 8.6przedstawia znaczenie protistów (w tym protistów fotosyntetyzujących i symbiotycznych) w przyrodzie i dla człowieka
Dział 9. Różnorodność roślin
Dział 9.1. Rośliny pierwotnie wodne
- Dział 9.1.1rozróżnia zielenice i krasnorosty
- Dział 9.1.2przedstawia znaczenie krasnorostów i zielenic w przyrodzie i dla człowieka
Dział 9.2. Rośliny lądowe i wtórnie wodne
- Dział 9.2.1określa różnice między warunkami życia w wodzie i na lądzie
- Dział 9.2.2przedstawia na przykładzie rodzimych gatunków cechy charakterystyczne mchów, widłakowych, skrzypowych, paprociowych i nasiennych oraz na podstawie tych cech identyfikuje organizm jako przedstawiciela jednej z tych grup
- Dział 9.2.3rozpoznaje tkanki roślinne na preparacie mikroskopowym, na schemacie, mikrofotografii, na podstawie opisu i wykazuje związek ich budowy z pełnioną funkcją
- Dział 9.2.4przedstawia znaczenie połączeń międzykomórkowych w tkankach roślinnych
- Dział 9.2.5wykazuje związek budowy morfologicznej i anatomicznej (pierwotnej i wtórnej) organów wegetatywnych roślin z pełnionymi przez nie funkcjami
- Dział 9.2.6przedstawia cechy budowy roślin, które umożliwiły im zasiedlenie środowisk lądowych
- Dział 9.2.7uzasadnia, że modyfikacje organów wegetatywnych roślin są adaptacją do różnych warunków środowiska i pełnionych funkcji
- Dział 9.2.8przedstawia znaczenie roślin dla człowieka
Dział 9.3. Gospodarka wodna i odżywianie mineralne roślin
- Dział 9.3.1wyjaśnia mechanizmy pobierania oraz transportu wody i soli mineralnych
- Dział 9.3.2planuje i przeprowadza obserwację pozwalającą na identyfikację tkanki przewodzącej wodę w roślinie
- Dział 9.3.3wykazuje związek zmian potencjału osmotycznego i potencjału wody z otwieraniem i zamykaniem szparek
- Dział 9.3.4wykazuje wpływ czynników zewnętrznych (temperatura, światło, wilgotność, ruchy powietrza) na bilans wodny roślin; planuje i przeprowadza doświadczenie określające wpływ czynników zewnętrznych na intensywność transpiracji
- Dział 9.3.5opisuje wpływ suszy fizjologicznej na bilans wodny rośliny
- Dział 9.3.6podaje dostępne dla roślin formy wybranych makroelementów (N, S)
- Dział 9.3.7przedstawia znaczenie wybranych makro- i mikroelementów (N, S, Mg, K, P) dla roślin
Dział 9.4. Odżywianie się roślin
- Dział 9.4.1określa drogi, jakimi do liści docierają substraty fotosyntezy
- Dział 9.4.2określa drogi, jakimi transportowane są produkty fotosyntezy
- Dział 9.4.3przedstawia adaptacje w budowie anatomicznej roślin do wymiany gazowej
- Dział 9.4.4analizuje wpływ czynników zewnętrznych i wewnętrznych na przebieg procesu fotosyntezy; planuje i przeprowadza doświadczenie wykazujące wpływ temperatury i natężenia światła na intensywność fotosyntezy
- Dział 9.4.5przedstawia udział innych organizmów (bakterie glebowe i symbiotyczne, grzyby) w pozyskiwaniu pokarmu przez rośliny
Dział 9.5. Rozmnażanie i rozprzestrzenianie się roślin
- Dział 9.5.1opisuje na podstawie schematów przemianę pokoleń mchów, paprociowych, widłakowych, skrzypowych, nagonasiennych i okrytonasiennych
- Dział 9.5.2przedstawia sposoby bezpłciowego rozmnażania się roślin
- Dział 9.5.3przedstawia budowę kwiatów roślin nasiennych
- Dział 9.5.4wykazuje związek budowy kwiatu roślin okrytonasiennych ze sposobem ich zapylania
- Dział 9.5.5opisuje proces zapłodnienia i powstawania nasion u roślin nasiennych oraz owoców u okrytonasiennych
- Dział 9.5.6wykazuje związek budowy owocu ze sposobem rozprzestrzeniania się roślin okrytonasiennych
Dział 9.6. Wzrost i rozwój roślin
- Dział 9.6.1przedstawia budowę nasienia bielmowego
- Dział 9.6.2przedstawia wpływ czynników zewnętrznych i wewnętrznych na proces kiełkowania nasion; planuje i przeprowadza doświadczenie określające wpływ wybranych czynników (woda, temperatura, światło) na proces kiełkowania nasion
- Dział 9.6.3planuje i przeprowadza doświadczenie wykazujące rolę liścieni we wzroście i rozwoju siewki rośliny
- Dział 9.6.4określa rolę auksyn i etylenu w procesach wzrostu i rozwoju roślin
Dział 9.7. Reakcja na bodźce
- Dział 9.7.1przedstawia nastie i tropizmy jako reakcje roślin na bodźce (światło, temperatura, grawitacja, bodźce mechaniczne i chemiczne); planuje i przeprowadza doświadczenie wykazujące różnice geotropizmu korzenia i pędu
- Dział 9.7.2przedstawia rolę auksyn w ruchach wzrostowych roślin
Dział 10. Różnorodność zwierząt
- Dział 10.1rozróżnia zwierzęta dwuwarstwowe i trójwarstwowe; owodniowce i bezowodniowce; łożyskowe i bezłożyskowe; skrzelodyszne i płucodyszne; zmiennocieplne i stałocieplne; na podstawie drzewa filogenetycznego wykazuje pokrewieństwo między grupami zwierząt
- Dział 10.2wykazuje związek trybu życia zwierząt z symetrią ich ciała (promienista i dwuboczna)
- Dział 10.3wymienia cechy pozwalające na rozróżnienie parzydełkowców, płazińców, nicieni, pierścienic, mięczaków, stawonogów (skorupiaków, pajęczaków i owadów) i szkarłupni
- Dział 10.4wymienia cechy pozwalające na rozróżnienie ryb, płazów, gadów, ssaków i ptaków; na podstawie tych cech identyfikuje organizm jako przedstawiciela jednej z tych grup
Dział 11. Funkcjonowanie zwierząt
Dział 11.1. Podstawowe zasady budowy i funkcjonowania organizmu zwierzęcego
- Dział 11.1.1rozpoznaje tkanki organizmu człowieka na preparacie mikroskopowym, na schemacie, mikrofotografii, na podstawie opisu i wykazuje związek ich budowy z pełnioną funkcją
- Dział 11.1.2przedstawia znaczenie połączeń międzykomórkowych w tkankach zwierzęcych
- Dział 11.1.3wykazuje związek budowy narządów z pełnioną przez nie funkcją
- Dział 11.1.4przedstawia powiązania funkcjonalne między narządami w obrębie układu
- Dział 11.1.5przedstawia powiązania funkcjonalne między układami narządów w obrębie organizmu
- Dział 11.1.6przedstawia mechanizmy warunkujące homeostazę (termoregulacja, osmoregulacja, stałość składu płynów ustrojowych, ciśnienie krwi)
- Dział 11.1.7wykazuje związek między wielkością, aktywnością życiową, temperaturą ciała a zapotrzebowaniem energetycznym organizmu
Dział 11.2.1. Odżywianie się
- Dział 11.2.1.aprzedstawia adaptacje w budowie i funkcjonowaniu układów pokarmowych zwierząt do rodzaju pokarmu oraz sposobu jego pobierania
- Dział 11.2.1.brozróżnia trawienie wewnątrzkomórkowe i zewnątrzkomórkowe u zwierząt
- Dział 11.2.1.cprzedstawia rolę nieorganicznych i organicznych składników pokarmowych w odżywianiu człowieka, w szczególności białek pełnowartościowych i niepełnowartościowych, NNKT, błonnika, witamin
- Dział 11.2.1.dprzedstawia związek budowy odcinków przewodu pokarmowego człowieka z pełnioną przez nie funkcją
- Dział 11.2.1.eprzedstawia rolę wydzielin gruczołów i komórek gruczołowych w obróbce pokarmu
- Dział 11.2.1.fprzedstawia proces trawienia poszczególnych składników pokarmowych w przewodzie pokarmowym człowieka; planuje i przeprowadza doświadczenie sprawdzające warunki trawienia skrobi
- Dział 11.2.1.gprzedstawia wpływ mikrobiomu na funkcjonowanie organizmu człowieka
- Dział 11.2.1.hprzedstawia proces wchłaniania poszczególnych produktów trawienia składników pokarmowych w przewodzie pokarmowym człowieka
- Dział 11.2.1.iprzedstawia rolę wątroby w przemianach substancji wchłoniętych w przewodzie pokarmowym
- Dział 11.2.1.jprzedstawia rolę ośrodka głodu i sytości w przyjmowaniu pokarmu przez człowieka
- Dział 11.2.1.kprzedstawia zasady racjonalnego żywienia człowieka
- Dział 11.2.1.lprzedstawia zaburzenia odżywiania (anoreksja, bulimia) i przewiduje ich skutki zdrowotne
- Dział 11.2.1.mpodaje przyczyny otyłości u człowieka oraz sposoby jej profilaktyki
- Dział 11.2.1.nprzedstawia znaczenie badań diagnostycznych (gastroskopia, kolonoskopia, USG) w profilaktyce chorób układu pokarmowego, w tym raka żołądka, raka jelita grubego
Dział 11.2.2. Odporność
- Dział 11.2.2.arozróżnia odporność wrodzoną (nieswoistą) i nabytą (swoistą) oraz komórkową i humoralną
- Dział 11.2.2.bopisuje sposoby nabywania odporności swoistej (czynny i bierny)
- Dział 11.2.2.cprzedstawia narządy i komórki układu odpornościowego człowieka
- Dział 11.2.2.dprzedstawia rolę mediatorów układu odpornościowego w reakcji odpornościowej (białka ostrej fazy, cytokiny)
- Dział 11.2.2.ewyjaśnia, na czym polega zgodność tkankowa, i przedstawia jej znaczenie w transplantologii
- Dział 11.2.2.fwyjaśnia istotę konfliktu serologicznego i przedstawia znaczenie podawania przeciwciał anty-Rh
- Dział 11.2.2.ganalizuje zaburzenia funkcjonowania układu odpornościowego (nadmierna i osłabiona odpowiedź immunologiczna) oraz podaje sytuacje wymagające immunosupresji (przeszczepy, alergie, choroby autoimmunologiczne)
Dział 11.2.3. Wymiana gazowa i krążenie
- Dział 11.2.3.aprzedstawia warunki umożliwiające i ułatwiające dyfuzję gazów przez powierzchnie wymiany gazowej
- Dział 11.2.3.bwykazuje związek lokalizacji (wewnętrzna i zewnętrzna) i budowy powierzchni wymiany gazowej ze środowiskiem życia
- Dział 11.2.3.cpodaje przykłady narządów wymiany gazowej, wskazując grupy zwierząt, u których występują
- Dział 11.2.3.dporównuje budowę płuc gromad kręgowców
- Dział 11.2.3.ewyjaśnia mechanizm wymiany gazowej w skrzelach, uwzględniając mechanizm przeciwprądowy
- Dział 11.2.3.fwyjaśnia mechanizm wentylacji płuc u płazów, gadów, ptaków i ssaków
- Dział 11.2.3.gwykazuje związek między budową a funkcją elementów układu oddechowego człowieka
- Dział 11.2.3.hopisuje wymianę gazową w tkankach i płucach, uwzględniając powinowactwo hemoglobiny do tlenu w różnych warunkach pH i temperatury krwi oraz w zależności od ciśnienia parcjalnego tlenu w środowisku zewnętrznym
- Dział 11.2.3.ianalizuje wpływ czynników zewnętrznych na funkcjonowanie układu oddechowego (tlenek węgla, pyłowe zanieczyszczenie powietrza, dym tytoniowy, smog)
- Dział 11.2.3.jprzedstawia znaczenie badań diagnostycznych w profilaktyce chorób układu oddechowego (RTG klatki piersiowej, spirometria, bronchoskopia)
- Dział 11.2.3.kprzedstawia rolę krwi w transporcie gazów oddechowych
- Dział 11.2.3.lokreśla znaczenie krzepnięcia krwi dla zachowania homeostazy organizmu
- Dział 11.2.3.mprzedstawia rodzaje układów krążenia u zwierząt (otwarte, zamknięte) oraz wykazuje związek między budową układu krążenia a jego funkcją u poznanych grup zwierząt
- Dział 11.2.3.nwykazuje związek między budową a funkcją naczyń krwionośnych
- Dział 11.2.3.oporównuje, określając tendencje ewolucyjne, budowę serc gromad kręgowców
- Dział 11.2.3.pprzedstawia budowę serca człowieka oraz krążenie krwi w obiegu płucnym i ustrojowym
- Dział 11.2.3.qprzedstawia automatyzm pracy serca
- Dział 11.2.3.rwykazuje związek między stylem życia i chorobami układu krążenia (miażdżyca, zawał mięśnia sercowego, choroba wieńcowa serca, nadciśnienie tętnicze, udar, żylaki); przedstawia znaczenie badań diagnostycznych w profilaktyce chorób układu krążenia (EKG, USG serca, angiokardiografia, badanie Holtera, pomiar ciśnienia tętniczego, badania krwi)
- Dział 11.2.3.sprzedstawia funkcje elementów układu limfatycznego i przedstawia rolę limfy
Dział 11.2.4. Wydalanie i osmoregulacja
- Dział 11.2.4.awykazuje konieczność regulacji osmotycznej u zwierząt żyjących w różnych środowiskach
- Dział 11.2.4.bprzedstawia istotę procesu wydalania oraz wymienia substancje, które są wydalane z organizmu
- Dział 11.2.4.cwykazuje związek między środowiskiem życia zwierząt i rodzajem wydalanego azotowego produktu przemiany materii
- Dział 11.2.4.dprzedstawia układy wydalnicze zwierząt
- Dział 11.2.4.eprzedstawia związek między budową a funkcją narządów układu moczowego człowieka
- Dział 11.2.4.fprzedstawia proces tworzenia moczu u człowieka oraz wyjaśnia znaczenie regulacji hormonalnej w tym procesie
- Dział 11.2.4.ganalizuje znaczenie badań diagnostycznych w profilaktyce chorób układu moczowego (badanie ogólne moczu)
- Dział 11.2.4.hprzedstawia dializę jako metodę postępowania medycznego przy niewydolności nerek
Dział 11.2.5. Regulacja hormonalna
- Dział 11.2.5.awyjaśnia, w jaki sposób hormony steroidowe i niesteroidowe (pochodne aminokwasów i peptydowe) regulują czynności komórek docelowych
- Dział 11.2.5.bpodaje lokalizacje gruczołów dokrewnych człowieka i wymienia nazwy hormonów przez nie produkowanych
- Dział 11.2.5.cwyjaśnia, w jaki sposób koordynowana jest aktywność układów hormonalnego i nerwowego (nadrzędna rola podwzgórza i przysadki)
- Dział 11.2.5.dwyjaśnia mechanizm sprzężenia zwrotnego ujemnego na osi podwzgórze–przysadka–gruczoł (hormony tarczycy, kory nadnerczy i gonad)
- Dział 11.2.5.eprzedstawia antagonistyczne działanie hormonów na przykładzie regulacji poziomu glukozy i wapnia we krwi
- Dział 11.2.5.fwyjaśnia rolę hormonów w reakcji na stres u człowieka
- Dział 11.2.5.gprzedstawia rolę hormonów w regulacji wzrostu i tempa metabolizmu
- Dział 11.2.5.hprzedstawia rolę hormonów tkankowych na przykładzie gastryny, erytropoetyny i histaminy
- Dział 11.2.5.iokreśla skutki niedoczynności i nadczynności tarczycy
Dział 11.2.6. Regulacja nerwowa
- Dział 11.2.6.awyjaśnia istotę powstawania i przewodzenia impulsu nerwowego; wykazuje związek między budową neuronu a przewodzeniem impulsu nerwowego
- Dział 11.2.6.bprzedstawia działanie synapsy chemicznej, uwzględniając rolę przekaźników chemicznych; podaje przykłady tych neuroprzekaźników
- Dział 11.2.6.cprzedstawia drogę impulsu nerwowego w łuku odruchowym
- Dział 11.2.6.dporównuje rodzaje odruchów i przedstawia rolę odruchów warunkowych w procesie uczenia się
- Dział 11.2.6.eprzedstawia budowę i funkcje mózgu, rdzenia kręgowego i nerwów człowieka
- Dział 11.2.6.fprzedstawia rolę autonomicznego układu nerwowego w utrzymaniu homeostazy oraz podaje lokalizacje ośrodków tego układu
- Dział 11.2.6.gwyróżnia rodzaje receptorów u zwierząt ze względu na rodzaj odbieranego bodźca
- Dział 11.2.6.hwykazuje związek między lokalizacją receptorów w organizmie człowieka a pełnioną funkcją
- Dział 11.2.6.iprzedstawia budowę oraz działanie oka i ucha człowieka; omawia podstawowe zasady higieny wzroku i słuchu
- Dział 11.2.6.jprzedstawia budowę i rolę zmysłu smaku i węchu
- Dział 11.2.6.kwykazuje biologiczne znaczenie snu
- Dział 11.2.6.lwyjaśnia wpływ substancji psychoaktywnych, w tym dopalaczy, na funkcjonowanie organizmu
- Dział 11.2.6.mprzedstawia wybrane choroby układu nerwowego (depresja, choroba Alzheimera, choroba Parkinsona, schizofrenia) oraz znaczenie ich wczesnej diagnostyki dla ograniczenia społecznych skutków tych chorób
Dział 11.2.7. Poruszanie się
- Dział 11.2.7.aprzedstawia związek między środowiskiem życia a sposobem poruszania się
- Dział 11.2.7.brozróżnia rodzaje ruchu zwierząt (rzęskowy, mięśniowy)
- Dział 11.2.7.canalizuje współdziałanie mięśni z różnymi typami szkieletu (hydrauliczny, zewnętrzny, wewnętrzny)
- Dział 11.2.7.danalizuje budowę szkieletu wewnętrznego (na schemacie, modelu, fotografii) jako wyraz adaptacji do środowiska i trybu życia
- Dział 11.2.7.eopisuje współdziałanie mięśni, ścięgien, stawów i kości w ruchu człowieka
- Dział 11.2.7.fprzedstawia budowę mięśnia szkieletowego (filamenty aktynowe i miozynowe, miofibrylla, włókno mięśniowe, brzusiec mięśnia)
- Dział 11.2.7.gwyjaśnia, na podstawie schematu, molekularny mechanizm skurczu mięśnia
- Dział 11.2.7.hprzedstawia sposoby pozyskiwania ATP niezbędnego do skurczu mięśnia
- Dział 11.2.7.iprzedstawia antagonizm i współdziałanie mięśni w wykonywaniu ruchów
- Dział 11.2.7.jrozpoznaje (na modelu, schemacie, rysunku) rodzaje połączeń kości i określa ich funkcje
- Dział 11.2.7.krozpoznaje (na modelu, schemacie, rysunku) kości szkieletu osiowego, obręczy i kończyn człowieka
- Dział 11.2.7.lwyjaśnia wpływ odżywiania się (w tym suplementacji) i aktywności fizycznej na rozwój oraz stan kości i mięśni człowieka
- Dział 11.2.7.mprzedstawia wpływ substancji stosowanych w dopingu na organizm człowieka
Dział 11.2.8. Pokrycie ciała i termoregulacja
- Dział 11.2.8.aprzedstawia różne rodzaje pokrycia ciała zwierząt i podaje ich funkcje
- Dział 11.2.8.bwykazuje związek między budową a funkcją skóry kręgowców
- Dział 11.2.8.cprzedstawia przykłady sposobów regulacji temperatury ciała u zwierząt endotermicznych oraz ektotermicznych
- Dział 11.2.8.dprzedstawia rolę skóry w syntezie prowitaminy D; wykazuje związek nadmiernej ekspozycji na promieniowanie UV z procesem starzenia się skóry oraz zwiększonym ryzykiem wystąpienia chorób i zmian skórnych
Dział 11.2.9. Rozmnażanie i rozwój
- Dział 11.2.9.aporównuje bezpłciowe i płciowe rozmnażanie zwierząt w aspekcie zmienności genetycznej
- Dział 11.2.9.bprzedstawia na przykładzie wybranych grup zwierząt sposoby rozmnażania bezpłciowego
- Dział 11.2.9.cprzedstawia istotę rozmnażania płciowego
- Dział 11.2.9.drozróżnia zapłodnienie zewnętrzne i wewnętrzne oraz podaje przykłady grup zwierząt, u których występuje
- Dział 11.2.9.ewykazuje związek budowy jaja ze środowiskiem życia
- Dział 11.2.9.fanalizuje na podstawie schematu cykle rozwojowe zwierząt pasożytniczych; rozróżnia żywicieli pośrednich i ostatecznych
- Dział 11.2.9.grozróżnia rozwój prosty i złożony oraz podaje przykłady zwierząt, u których występuje
- Dział 11.2.9.hporównuje przeobrażenie zupełne i niezupełne u owadów, uwzględniając rolę poczwarki w cyklu rozwojowym
- Dział 11.2.9.iprzedstawia rolę błon płodowych w rozwoju zarodkowym owodniowców
- Dział 11.2.9.jprzedstawia budowę i funkcje narządów układu rozrodczego męskiego i żeńskiego człowieka
- Dział 11.2.9.kanalizuje na podstawie schematu proces gametogenezy u człowieka i wskazuje podobieństwa oraz różnice w przebiegu powstawania gamet męskich i żeńskich
- Dział 11.2.9.lanalizuje na podstawie schematu przebieg cyklu menstruacyjnego, z uwzględnieniem działania hormonów przysadkowych i jajnikowych w jego regulacji
- Dział 11.2.9.mprzedstawia rolę syntetycznych hormonów (progesteronu i estrogenów) w regulacji cyklu menstruacyjnego
- Dział 11.2.9.nprzedstawia przebieg ciąży, z uwzględnieniem funkcji łożyska; analizuje wpływ czynników wewnętrznych i zewnętrznych na przebieg ciąży; wyjaśnia istotę i znaczenie badań prenatalnych
- Dział 11.2.9.oprzedstawia etapy ontogenezy człowieka, uwzględniając skutki wydłużającego się okresu starości
Dział 12. Wirusy
- Dział 12.1przedstawia budowę wirusów jako bezkomórkowych form infekcyjnych
- Dział 12.2przedstawia różnorodność morfologiczną i genetyczną wirusów
- Dział 12.3wykazuje związek budowy wirusów ze sposobem infekowania komórek
- Dział 12.4porównuje cykle infekcyjne wirusów (lityczny i lizogeniczny)
- Dział 12.5wyjaśnia mechanizm odwrotnej transkrypcji i jego znaczenie w namnażaniu retrowirusów
- Dział 12.6przedstawia drogi rozprzestrzeniania się i zasady profilaktyki chorób człowieka wywoływanych przez wirusy (wścieklizna, AIDS, schorzenia wywołane zakażeniem HPV, grypa, odra, ospa, różyczka, świnka, WZW typu A, B i C)
- Dział 12.7przedstawia znaczenie wirusów w przyrodzie i dla człowieka
Dział 13. Ekspresja informacji genetycznej
- Dział 13.1porównuje strukturę genu organizmu prokariotycznego i eukariotycznego
- Dział 13.2opisuje proces transkrypcji, z uwzględnieniem roli polimerazy RNA
- Dział 13.3opisuje proces obróbki potranskrypcyjnej u organizmów eukariotycznych
- Dział 13.4przedstawia cechy kodu genetycznego
- Dział 13.5opisuje proces translacji i przedstawia znaczenie modyfikacji potranslacyjnej białek
- Dział 13.6porównuje przebieg ekspresji informacji genetycznej w komórce prokariotycznej i eukariotycznej
- Dział 13.7przedstawia istotę regulacji ekspresji genów u organizmów eukariotycznych
Dział 14. Genetyka klasyczna
Dział 14.1. Dziedziczenie cech
- Dział 14.1.1zapisuje i analizuje krzyżówki (w tym krzyżówki testowe) oraz określa prawdopodobieństwo wystąpienia określonych genotypów i fenotypów oraz stosunek fenotypowy w pokoleniach potomnych, w tym cech warunkowanych przez allele wielokrotne
- Dział 14.1.2przedstawia dziedziczenie jednogenowe, dwugenowe i wielogenowe (dominacja pełna, dominacja niepełna, kodominacja, współdziałanie dwóch lub większej liczby genów)
- Dział 14.1.3przedstawia główne założenia chromosomowej teorii dziedziczności Morgana
- Dział 14.1.4analizuje dziedziczenie cech sprzężonych; oblicza odległość między genami; na podstawie odległości między genami określa kolejność ich ułożenia na chromosomie
- Dział 14.1.5wyjaśnia istotę dziedziczenia pozajądrowego
- Dział 14.1.6przedstawia determinację oraz dziedziczenie płci
- Dział 14.1.7przedstawia dziedziczenie cech sprzężonych z płcią
- Dział 14.1.8analizuje rodowody i na ich podstawie ustala sposób dziedziczenia danej cechy
Dział 14.2. Zmienność organizmów
- Dział 14.2.1opisuje zmienność jako różnorodność fenotypową osobników w populacji
- Dział 14.2.2przedstawia typy zmienności genetycznej (rekombinacyjna i mutacyjna)
- Dział 14.2.3rozróżnia ciągłą i nieciągłą zmienność cechy; wyjaśnia genetyczne podłoże tych zmienności
- Dział 14.2.4przedstawia źródła zmienności rekombinacyjnej
- Dział 14.2.5przedstawia rodzaje mutacji genowych oraz określa ich skutki
- Dział 14.2.6przedstawia rodzaje aberracji chromosomowych (strukturalnych i liczbowych) oraz określa ich skutki
- Dział 14.2.7określa na podstawie analizy rodowodu lub kariotypu podłoże genetyczne chorób człowieka (mukowiscydoza, fenyloketonuria, pląsawica Huntingtona, hemofilia, daltonizm, zespół Klinefeltera, zespół Turnera, zespół Downa)
- Dział 14.2.8wykazuje związek między narażeniem organizmu na działanie czynników mutagennych (fizycznych, chemicznych, biologicznych) a zwiększonym ryzykiem wystąpienia chorób
- Dział 14.2.9przedstawia transformację nowotworową komórek jako następstwo mutacji w obrębie genów kodujących białka regulujące cykl komórkowy oraz odpowiedzialnych za naprawę DNA
Dział 15. Biotechnologia. Podstawy inżynierii genetycznej
- Dział 15.1rozróżnia biotechnologię tradycyjną i molekularną
- Dział 15.2przedstawia współczesne zastosowania metod biotechnologii tradycyjnej w przemyśle farmaceutycznym, spożywczym, rolnictwie, biodegradacji i oczyszczaniu ścieków
- Dział 15.3przedstawia narzędzia wykorzystywane w biotechnologii molekularnej (enzymy: polimerazy, ligazy i enzymy restrykcyjne) i określa ich zastosowania
- Dział 15.4przedstawia istotę technik stosowanych w inżynierii genetycznej (hybrydyzacja DNA, analiza restrykcyjna i elektroforeza DNA, metoda PCR, sekwencjonowanie DNA metodą Sangera)
- Dział 15.5przedstawia zastosowania wybranych technik inżynierii genetycznej w medycynie sądowej, kryminalistyce, diagnostyce chorób
- Dział 15.6wyjaśnia, czym jest organizm transgeniczny i GMO; przedstawia sposoby otrzymywania organizmów transgenicznych
- Dział 15.7przedstawia potencjalne korzyści i zagrożenia wynikające z zastosowania organizmów modyfikowanych genetycznie w rolnictwie, przemyśle, medycynie i badaniach naukowych; podaje przykłady produktów otrzymanych z wykorzystaniem modyfikowanych genetycznie organizmów
- Dział 15.8opisuje klonowanie organizmów metodą transferu jąder komórkowych i metodą rozdziału komórek zarodka na wczesnych etapach jego rozwoju oraz przedstawia zastosowania tych metod
- Dział 15.9przedstawia sposoby otrzymywania i pozyskiwania komórek macierzystych oraz ich zastosowania w medycynie
- Dział 15.10przedstawia sytuacje, w których zasadne jest korzystanie z poradnictwa genetycznego
- Dział 15.11przedstawia ogólną zasadę działania terapii genowej
- Dział 15.12przedstawia szanse i zagrożenia wynikające z zastosowań biotechnologii molekularnej
- Dział 15.13dyskutuje o problemach społecznych i etycznych związanych z rozwojem inżynierii genetycznej oraz formułuje własne opinie w tym zakresie
Dział 16. Ewolucja
- Dział 16.1przedstawia podstawowe źródła wiedzy o mechanizmach i przebiegu ewolucji
- Dział 16.2określa pokrewieństwo ewolucyjne gatunków na podstawie analizy drzewa filogenetycznego
- Dział 16.3przedstawia rodzaje zmienności i wykazuje znaczenie zmienności genetycznej w procesie ewolucji
- Dział 16.4wyjaśnia mechanizm działania doboru naturalnego i przedstawia jego rodzaje (stabilizujący, kierunkowy i różnicujący)
- Dział 16.5wykazuje, że dzięki doborowi naturalnemu organizmy zyskują nowe cechy adaptacyjne
- Dział 16.6określa warunki, w jakich zachodzi dryf genetyczny
- Dział 16.7przedstawia przyczyny zmian częstości alleli w populacji
- Dział 16.8przedstawia założenia prawa Hardy’ego-Weinberga
- Dział 16.9stosuje równanie Hardy’ego-Weinberga do obliczenia częstości alleli, genotypów i fenotypów w populacji
- Dział 16.10przedstawia gatunek jako izolowaną pulę genową
- Dział 16.11przedstawia mechanizm powstawania gatunków wskutek specjacji allopatrycznej i sympatrycznej
- Dział 16.12opisuje warunki, w jakich zachodzi radiacja adaptacyjna oraz ewolucja zbieżna
- Dział 16.13rozpoznaje, na podstawie opisu, schematu, rysunku, konwergencję i dywergencję
- Dział 16.14porządkuje chronologicznie formy kopalne człowiekowatych, wskazując na ich cechy charakterystyczne
- Dział 16.15określa pokrewieństwo człowieka z innymi zwierzętami na podstawie analizy drzewa rodowego
- Dział 16.16przedstawia podobieństwa między człowiekiem a innymi naczelnymi; przedstawia cechy odróżniające człowieka od małp człekokształtnych
Dział 17. Ekologia
Dział 17.1. Ekologia organizmów
- Dział 17.1.1rozróżnia czynniki biotyczne i abiotyczne oddziałujące na organizmy
- Dział 17.1.2przedstawia elementy niszy ekologicznej organizmu; rozróżnia niszę ekologiczną od siedliska
- Dział 17.1.3wyjaśnia, czym jest tolerancja ekologiczna
- Dział 17.1.4wykazuje znaczenie organizmów o wąskim zakresie tolerancji ekologicznej w bioindykacji
- Dział 17.1.5określa środowisko życia organizmu na podstawie jego tolerancji ekologicznej na określony czynnik
- Dział 17.1.6przedstawia adaptacje form ekologicznych roślin do życia w różnych siedliskach
Dział 17.2. Ekologia populacji
- Dział 17.2.1przedstawia istotę teorii metapopulacji oraz określa znaczenie migracji w przepływie genów dla przetrwania gatunku w środowisku
- Dział 17.2.2charakteryzuje populację, określając jej cechy (liczebność, zagęszczenie, struktura przestrzenna, wiekowa i płciowa); dokonuje obserwacji cech populacji wybranego gatunku
Dział 17.3. Ekologia ekosystemu. Ochrona i gospodarka ekosystemami
- Dział 17.3.1wyjaśnia znaczenie zależności nieantagonistycznych (mutualizm obligatoryjny i fakultatywny, komensalizm) w ekosystemie i podaje ich przykłady
- Dział 17.3.2przedstawia skutki konkurencji wewnątrzgatunkowej i międzygatunkowej
- Dział 17.3.3wyjaśnia zmiany liczebności populacji w układzie zjadający i zjadany
- Dział 17.3.4przedstawia adaptacje drapieżników, pasożytów i roślinożerców do zdobywania pokarmu
- Dział 17.3.5przedstawia adaptacje obronne ofiar drapieżników, żywicieli pasożytów oraz zjadanych roślin
- Dział 17.3.6określa zależności pokarmowe w ekosystemie na podstawie analizy fragmentów sieci pokarmowych; przedstawia zależności pokarmowe w biocenozie w postaci łańcuchów pokarmowych
- Dział 17.3.7wyjaśnia przepływ energii i obieg materii w ekosystemie
- Dział 17.3.8opisuje obieg węgla i azotu w przyrodzie, wykazując rolę różnych grup organizmów w tych obiegach
- Dział 17.3.9przedstawia sukcesję jako proces przemiany ekosystemu w czasie
Dział 18. Różnorodność biologiczna, jej zagrożenia i ochrona
- Dział 18.1przedstawia typy różnorodności biologicznej: genetyczną, gatunkową i ekosystemową
- Dział 18.2wymienia główne czynniki geograficzne kształtujące różnorodność gatunkową i ekosystemową Ziemi (klimat, ukształtowanie powierzchni); podaje przykłady miejsc charakteryzujących się szczególnym bogactwem gatunkowym; podaje przykłady endemitów jako gatunków unikatowych dla danego miejsca regionu; wykazuje związek między rozmieszczeniem biomów a warunkami klimatycznymi na kuli ziemskiej
- Dział 18.3wykazuje wpływ działalności człowieka (intensyfikacji rolnictwa, urbanizacji, industrializacji, rozwoju komunikacji i turystyki) na różnorodność biologiczną
- Dział 18.4wyjaśnia znaczenie restytucji i reintrodukcji gatunków dla zachowania różnorodności biologicznej; podaje przykłady restytuowanych gatunków
- Dział 18.5uzasadnia konieczność stosowania różnych form ochrony przyrody, w tym Natura 2000
- Dział 18.6uzasadnia konieczność współpracy międzynarodowej (CITES, Konwencja o Różnorodności Biologicznej, Agenda 21) dla ochrony różnorodności biologicznej
- Dział 18.7przedstawia istotę zrównoważonego rozwoju