Dział 1.1.1przedstawia znaczenie biologiczne makroelementów, w tym pierwiastków biogennych
Dział 1.1.2przedstawia znaczenie biologiczne wybranych mikroelementów (Fe, I, F)
Dział 1.1.3wyjaśnia rolę wody w życiu organizmów, z uwzględnieniem jej właściwości fizycznych i chemicznych
Dział 1.2Składniki organiczne+
Dział 1.2.1przedstawia budowę węglowodanów (uwzględniając wiązania glikozydowe α, β); rozróżnia monosacharydy (glukoza, fruktoza, galaktoza, ryboza, deoksyryboza), disacharydy (sacharoza, laktoza, maltoza), polisacharydy (skrobia, glikogen, celuloza, chityna) i określa znaczenie biologiczne węglowodanów, uwzględniając ich właściwości fizyczne i chemiczne; planuje oraz przeprowadza doświadczenie wykazujące obecność skrobi w materiale biologicznym
Dział 1.2.2przedstawia budowę białek (uwzględniając wiązania peptydowe); rozróżnia białka proste i złożone; opisuje strukturę I-, II-, III- i IV-rzędową białek; przedstawia wpływ czynników fizycznych i chemicznych na białko (zjawisko koagulacji i denaturacji); określa biologiczne znaczenie białek (albuminy, globuliny, histony, kolagen, keratyna, hemoglobina, mioglobina); przeprowadza obserwacje wpływu wybranych czynników fizycznych i chemicznych na białko
Dział 1.2.3przedstawia budowę lipidów (uwzględniając wiązania estrowe); rozróżnia lipidy proste i złożone, przedstawia właściwości lipidów oraz określa ich znaczenie biologiczne
Dział 1.2.4porównuje skład chemiczny i strukturę cząsteczek DNA i RNA, z uwzględnieniem rodzajów wiązań występujących w tych cząsteczkach; określa znaczenie biologiczne kwasów nukleinowych
Dział 2Komórka+
Dział 2.1rozpoznaje elementy budowy komórki eukariotycznej na preparacie mikroskopowym, na mikrofotografii, rysunku lub na schemacie
Dział 2.2wykazuje związek budowy błony komórkowej z pełnionymi przez nią funkcjami
Dział 2.3rozróżnia rodzaje transportu do i z komórki (dyfuzja prosta i wspomagana, transport aktywny, endocytoza i egzocytoza)
Dział 2.4wyjaśnia rolę błony komórkowej i tonoplastu w procesach osmotycznych; planuje i przeprowadza doświadczenie wykazujące zjawisko osmozy wywołane różnicą stężeń wewnątrz i na zewnątrz komórki; planuje i przeprowadza obserwację zjawiska plazmolizy
Dział 2.5przedstawia budowę jądra komórkowego i jego rolę w funkcjonowaniu komórki
Dział 2.6opisuje budowę rybosomów, ich powstawanie i pełnioną funkcję oraz określa ich lokalizację w komórce
Dział 2.7przedstawia błony wewnątrzkomórkowe jako zintegrowany system strukturalno-funkcjonalny oraz określa jego rolę w kompartmentacji komórki
Dział 2.8opisuje budowę mitochondriów i plastydów ze szczególnym uwzględnieniem chloroplastów; dokonuje obserwacji mikroskopowych plastydów w materiale biologicznym
Dział 2.9przedstawia argumenty przemawiające za endosymbiotycznym pochodzeniem mitochondriów i chloroplastów
Dział 2.10wykazuje związek budowy ściany komórkowej z pełnioną funkcją oraz wskazuje grupy organizmów, u których ona występuje
Dział 2.11przedstawia znaczenie wakuoli w funkcjonowaniu komórki roślinnej
Dział 2.12przedstawia znaczenie cytoszkieletu w ruchu komórek, transporcie wewnątrzkomórkowym, podziałach komórkowych oraz stabilizacji struktury komórki; dokonuje obserwacji mikroskopowych ruchów cytoplazmy w komórkach roślinnych
Dział 2.13wykazuje różnice w budowie komórki prokariotycznej i eukariotycznej
Dział 2.14wykazuje różnice w budowie komórki roślinnej, grzybowej i zwierzęcej
Dział 3Energia i metabolizm+
Dział 3.1Podstawowe zasady metabolizmu+
Dział 3.1.1wyjaśnia, na przykładach, pojęcia: szlaku i cyklu metabolicznego
Dział 3.1.2porównuje istotę procesów anabolicznych i katabolicznych oraz wykazuje, że są ze sobą powiązane
Dział 3.2Przenośniki energii oraz protonów i elektronów w komórce+
Dział 3.2.1wykazuje związek budowy ATP z jego rolą biologiczną
Dział 3.2.2przedstawia znaczenie NAD+, FAD, NADP+ w procesach utleniania i redukcji
Dział 3.3Enzymy+
Dział 3.3.1przedstawia charakterystyczne cechy budowy enzymu
Dział 3.3.2wyjaśnia, na czym polega swoistość substratowa enzymu oraz opisuje katalizę enzymatyczną
Dział 3.3.3przedstawia sposoby regulacji aktywności enzymów (aktywacja, inhibicja)
Dział 3.3.4wyjaśnia mechanizm sprzężenia zwrotnego ujemnego jako sposobu regulacji przebiegu szlaków metabolicznych
Dział 3.3.5wyjaśnia wpływ czynników fizykochemicznych (temperatury, pH, stężenia substratu) na przebieg katalizy enzymatycznej; planuje i przeprowadza doświadczenie badające wpływ różnych czynników na aktywność enzymów (katalaza, proteinaza)
Dział 3.4Fotosynteza+
Dział 3.4.1wykazuje związek budowy chloroplastu z przebiegiem procesu fotosyntezy
Dział 3.4.2przedstawia rolę barwników i fotosystemów w procesie fotosyntezy
Dział 3.4.3analizuje na podstawie schematu przebieg fazy zależnej od światła oraz fazy niezależnej od światła; wyróżnia substraty i produkty obu faz; wykazuje rolę składników siły asymilacyjnej w fazie niezależnej od światła
Dział 3.4.4wyjaśnia mechanizm powstawania ATP w procesie chemiosmozy w chloroplaście
Dział 3.4.5opisuje na podstawie schematu fotofosforylację niecykliczną
Dział 3.5Pozyskiwanie energii użytecznej biologicznie+
Dział 3.5.1wykazuje związek budowy mitochondrium z przebiegiem procesu oddychania komórkowego
Dział 3.5.2analizuje na podstawie schematu przebieg glikolizy, reakcji pomostowej i cyklu Krebsa, wyróżnia substraty i produkty tych procesów
Dział 3.5.3przedstawia, na czym polega fosforylacja substratowa
Dział 3.5.4wyjaśnia mechanizm powstawania ATP w procesie chemiosmozy w mitochondriach (fosforylacja oksydacyjna)
Dział 3.5.5porównuje drogi przemiany pirogronianu w fermentacji alkoholowej, mleczanowej i w oddychaniu tlenowym
Dział 3.5.6wyjaśnia, dlaczego utlenianie substratu energetycznego w warunkach tlenowych dostarcza więcej energii niż w warunkach beztlenowych
Dział 3.5.7analizuje na podstawie schematu przebieg glukoneogenezy i glikogenolizy oraz wykazuje związek tych procesów z pozyskiwaniem energii przez komórkę
Dział 4Podziały komórkowe+
Dział 4.1przedstawia organizację materiału genetycznego w komórce
Dział 4.2wyjaśnia mechanizm replikacji DNA, z uwzględnieniem roli enzymów (helikaza, prymaza, polimeraza DNA, ligaza)
Dział 4.3opisuje cykl komórkowy, z uwzględnieniem zmian ilości DNA w poszczególnych jego etapach; uzasadnia konieczność replikacji DNA przed podziałem komórki
Dział 4.4opisuje przebieg kariokinezy podczas mitozy i mejozy
Dział 4.5rozpoznaje (na preparacie mikroskopowym, na schemacie, rysunku, mikrofotografii) poszczególne etapy mitozy i mejozy
Dział 4.6przedstawia znaczenie mitozy i mejozy w zachowaniu ciągłości życia na Ziemi
Dział 4.7wyjaśnia znaczenie procesu crossing-over i niezależnej segregacji chromosomów jako źródeł zmienności rekombinacyjnej i różnorodności biologicznej
Dział 4.8przedstawia apoptozę jako proces warunkujący prawidłowy rozwój i funkcjonowanie organizmów wielokomórkowych
Dział 5Zasady klasyfikacji i sposoby identyfikacji organizmów+
Dział 5.1wnioskuje na podstawie analizy kladogramów o pokrewieństwie ewolucyjnym organizmów
Dział 5.2rozróżnia na drzewie filogenetycznym grupy monofiletyczne, parafiletyczne i polifiletyczne; wykazuje, że klasyfikacja organizmów oparta jest na ich filogenezie
Dział 5.3porządkuje hierarchicznie podstawowe rangi taksonomiczne
Dział 6Bakterie i archeowce+
Dział 6.1przedstawia budowę komórki prokariotycznej, z uwzględnieniem różnic w budowie ściany komórkowej bakterii Gram-dodatnich i Gram-ujemnych
Dział 6.2wyjaśnia różnice między archeowcami i bakteriami; przedstawia znaczenie archeowców; przedstawia różnorodność form morfologicznych bakterii
Dział 6.3przedstawia czynności życiowe bakterii: odżywianie (chemoautotrofizm, fotoautotrofizm, heterotrofizm); oddychanie beztlenowe (denitryfikacja, fermentacja) i tlenowe; rozmnażanie
Dział 6.4wykazuje znaczenie procesów płciowych w zmienności genetycznej bakterii
Dział 6.5przedstawia znaczenie bakterii w przyrodzie i dla człowieka, w tym wywołujących choroby człowieka (gruźlica, tężec, borelioza, salmonelloza, kiła, rzeżączka)
Dział 7Grzyby+
Dział 7.1przedstawia różnorodność morfologiczną grzybów
Dział 7.2przedstawia czynności życiowe grzybów: odżywianie, oddychanie i rozmnażanie; planuje i przeprowadza doświadczenie wykazujące, że drożdże przeprowadzają fermentację alkoholową
Dział 7.3przedstawia porosty jako organizmy symbiotyczne
Dział 7.4przedstawia drogi zarażenia się i zasady profilaktyki chorób wywołanych przez grzyby (grzybice skóry, narządów płciowych, płuc)
Dział 7.5przedstawia znaczenie grzybów, w tym porostów, w przyrodzie i dla człowieka
Dział 8Protisty+
Dział 8.1przedstawia formy morfologiczne protistów
Dział 8.2przedstawia czynności życiowe protistów: odżywianie, poruszanie się, rozmnażanie, wydalanie i osmoregulację; zakłada hodowlę protistów słodkowodnych i obserwuje wybrane czynności życiowe tych protistów
Dział 8.3wykazuje związek budowy protistów ze środowiskiem i trybem ich życia (obecność aparatu ruchu, budowa błony komórkowej, obecność chloroplastów i wodniczek tętniących)
Dział 8.4analizuje na podstawie schematów przebieg cykli rozwojowych protistów i rozróżnia poszczególne fazy jądrowe
Dział 8.5przedstawia drogi zarażenia się i zasady profilaktyki chorób wywołanych przez protisty (malaria, toksoplazmoza, lamblioza, czerwonka pełzakowa, rzęsistkowica)
Dział 8.6przedstawia znaczenie protistów (w tym protistów fotosyntetyzujących i symbiotycznych) w przyrodzie i dla człowieka
Dział 9Różnorodność roślin+
Dział 9.1Rośliny pierwotnie wodne+
Dział 9.1.1rozróżnia zielenice i krasnorosty
Dział 9.1.2przedstawia znaczenie krasnorostów i zielenic w przyrodzie i dla człowieka
Dział 9.2Rośliny lądowe i wtórnie wodne+
Dział 9.2.1określa różnice między warunkami życia w wodzie i na lądzie
Dział 9.2.2przedstawia na przykładzie rodzimych gatunków cechy charakterystyczne mchów, widłakowych, skrzypowych, paprociowych i nasiennych oraz na podstawie tych cech identyfikuje organizm jako przedstawiciela jednej z tych grup
Dział 9.2.3rozpoznaje tkanki roślinne na preparacie mikroskopowym, na schemacie, mikrofotografii, na podstawie opisu i wykazuje związek ich budowy z pełnioną funkcją
Dział 9.2.4przedstawia znaczenie połączeń międzykomórkowych w tkankach roślinnych
Dział 9.2.5wykazuje związek budowy morfologicznej i anatomicznej (pierwotnej i wtórnej) organów wegetatywnych roślin z pełnionymi przez nie funkcjami
Dział 9.2.6przedstawia cechy budowy roślin, które umożliwiły im zasiedlenie środowisk lądowych
Dział 9.2.7uzasadnia, że modyfikacje organów wegetatywnych roślin są adaptacją do różnych warunków środowiska i pełnionych funkcji
Dział 9.2.8przedstawia znaczenie roślin dla człowieka
Dział 9.3Gospodarka wodna i odżywianie mineralne roślin+
Dział 9.3.1wyjaśnia mechanizmy pobierania oraz transportu wody i soli mineralnych
Dział 9.3.2planuje i przeprowadza obserwację pozwalającą na identyfikację tkanki przewodzącej wodę w roślinie
Dział 9.3.3wykazuje związek zmian potencjału osmotycznego i potencjału wody z otwieraniem i zamykaniem szparek
Dział 9.3.4wykazuje wpływ czynników zewnętrznych (temperatura, światło, wilgotność, ruchy powietrza) na bilans wodny roślin; planuje i przeprowadza doświadczenie określające wpływ czynników zewnętrznych na intensywność transpiracji
Dział 9.3.5opisuje wpływ suszy fizjologicznej na bilans wodny rośliny
Dział 9.3.6podaje dostępne dla roślin formy wybranych makroelementów (N, S)
Dział 9.3.7przedstawia znaczenie wybranych makro- i mikroelementów (N, S, Mg, K, P) dla roślin
Dział 9.4Odżywianie się roślin+
Dział 9.4.1określa drogi, jakimi do liści docierają substraty fotosyntezy
Dział 9.4.2określa drogi, jakimi transportowane są produkty fotosyntezy
Dział 9.4.3przedstawia adaptacje w budowie anatomicznej roślin do wymiany gazowej
Dział 9.4.4analizuje wpływ czynników zewnętrznych i wewnętrznych na przebieg procesu fotosyntezy; planuje i przeprowadza doświadczenie wykazujące wpływ temperatury i natężenia światła na intensywność fotosyntezy
Dział 9.4.5przedstawia udział innych organizmów (bakterie glebowe i symbiotyczne, grzyby) w pozyskiwaniu pokarmu przez rośliny
Dział 9.5Rozmnażanie i rozprzestrzenianie się roślin+
Dział 9.5.1opisuje na podstawie schematów przemianę pokoleń mchów, paprociowych, widłakowych, skrzypowych, nagonasiennych i okrytonasiennych
Dział 9.5.2przedstawia sposoby bezpłciowego rozmnażania się roślin
Dział 9.5.3przedstawia budowę kwiatów roślin nasiennych
Dział 9.5.4wykazuje związek budowy kwiatu roślin okrytonasiennych ze sposobem ich zapylania
Dział 9.5.5opisuje proces zapłodnienia i powstawania nasion u roślin nasiennych oraz owoców u okrytonasiennych
Dział 9.5.6wykazuje związek budowy owocu ze sposobem rozprzestrzeniania się roślin okrytonasiennych
Dział 9.6Wzrost i rozwój roślin+
Dział 9.6.1przedstawia budowę nasienia bielmowego
Dział 9.6.2przedstawia wpływ czynników zewnętrznych i wewnętrznych na proces kiełkowania nasion; planuje i przeprowadza doświadczenie określające wpływ wybranych czynników (woda, temperatura, światło) na proces kiełkowania nasion
Dział 9.6.3planuje i przeprowadza doświadczenie wykazujące rolę liścieni we wzroście i rozwoju siewki rośliny
Dział 9.6.4określa rolę auksyn i etylenu w procesach wzrostu i rozwoju roślin
Dział 9.7Reakcja na bodźce+
Dział 9.7.1przedstawia nastie i tropizmy jako reakcje roślin na bodźce (światło, temperatura, grawitacja, bodźce mechaniczne i chemiczne); planuje i przeprowadza doświadczenie wykazujące różnice geotropizmu korzenia i pędu
Dział 9.7.2przedstawia rolę auksyn w ruchach wzrostowych roślin
Dział 10Różnorodność zwierząt+
Dział 10.1rozróżnia zwierzęta dwuwarstwowe i trójwarstwowe; owodniowce i bezowodniowce; łożyskowe i bezłożyskowe; skrzelodyszne i płucodyszne; zmiennocieplne i stałocieplne; na podstawie drzewa filogenetycznego wykazuje pokrewieństwo między grupami zwierząt
Dział 10.2wykazuje związek trybu życia zwierząt z symetrią ich ciała (promienista i dwuboczna)
Dział 10.3wymienia cechy pozwalające na rozróżnienie parzydełkowców, płazińców, nicieni, pierścienic, mięczaków, stawonogów (skorupiaków, pajęczaków i owadów) i szkarłupni
Dział 10.4wymienia cechy pozwalające na rozróżnienie ryb, płazów, gadów, ssaków i ptaków; na podstawie tych cech identyfikuje organizm jako przedstawiciela jednej z tych grup
Dział 11Funkcjonowanie zwierząt+
Dział 11.1Podstawowe zasady budowy i funkcjonowania organizmu zwierzęcego+
Dział 11.1.1rozpoznaje tkanki organizmu człowieka na preparacie mikroskopowym, na schemacie, mikrofotografii, na podstawie opisu i wykazuje związek ich budowy z pełnioną funkcją
Dział 11.1.2przedstawia znaczenie połączeń międzykomórkowych w tkankach zwierzęcych
Dział 11.1.3wykazuje związek budowy narządów z pełnioną przez nie funkcją
Dział 11.1.4przedstawia powiązania funkcjonalne między narządami w obrębie układu
Dział 11.1.5przedstawia powiązania funkcjonalne między układami narządów w obrębie organizmu
Dział 11.1.6przedstawia mechanizmy warunkujące homeostazę (termoregulacja, osmoregulacja, stałość składu płynów ustrojowych, ciśnienie krwi)
Dział 11.1.7wykazuje związek między wielkością, aktywnością życiową, temperaturą ciała a zapotrzebowaniem energetycznym organizmu
Dział 11.2.1Odżywianie się+
Dział 11.2.1.aprzedstawia adaptacje w budowie i funkcjonowaniu układów pokarmowych zwierząt do rodzaju pokarmu oraz sposobu jego pobierania
Dział 11.2.1.brozróżnia trawienie wewnątrzkomórkowe i zewnątrzkomórkowe u zwierząt
Dział 11.2.1.cprzedstawia rolę nieorganicznych i organicznych składników pokarmowych w odżywianiu człowieka, w szczególności białek pełnowartościowych i niepełnowartościowych, NNKT, błonnika, witamin
Dział 11.2.1.dprzedstawia związek budowy odcinków przewodu pokarmowego człowieka z pełnioną przez nie funkcją
Dział 11.2.1.eprzedstawia rolę wydzielin gruczołów i komórek gruczołowych w obróbce pokarmu
Dział 11.2.1.fprzedstawia proces trawienia poszczególnych składników pokarmowych w przewodzie pokarmowym człowieka; planuje i przeprowadza doświadczenie sprawdzające warunki trawienia skrobi
Dział 11.2.1.gprzedstawia wpływ mikrobiomu na funkcjonowanie organizmu człowieka
Dział 11.2.1.hprzedstawia proces wchłaniania poszczególnych produktów trawienia składników pokarmowych w przewodzie pokarmowym człowieka
Dział 11.2.1.iprzedstawia rolę wątroby w przemianach substancji wchłoniętych w przewodzie pokarmowym
Dział 11.2.1.jprzedstawia rolę ośrodka głodu i sytości w przyjmowaniu pokarmu przez człowieka
Dział 11.2.1.kprzedstawia zasady racjonalnego żywienia człowieka
Dział 11.2.1.lprzedstawia zaburzenia odżywiania (anoreksja, bulimia) i przewiduje ich skutki zdrowotne
Dział 11.2.1.mpodaje przyczyny otyłości u człowieka oraz sposoby jej profilaktyki
Dział 11.2.1.nprzedstawia znaczenie badań diagnostycznych (gastroskopia, kolonoskopia, USG) w profilaktyce chorób układu pokarmowego, w tym raka żołądka, raka jelita grubego
Dział 11.2.2Odporność+
Dział 11.2.2.arozróżnia odporność wrodzoną (nieswoistą) i nabytą (swoistą) oraz komórkową i humoralną
Dział 11.2.2.bopisuje sposoby nabywania odporności swoistej (czynny i bierny)
Dział 11.2.2.cprzedstawia narządy i komórki układu odpornościowego człowieka
Dział 11.2.2.dprzedstawia rolę mediatorów układu odpornościowego w reakcji odpornościowej (białka ostrej fazy, cytokiny)
Dział 11.2.2.ewyjaśnia, na czym polega zgodność tkankowa, i przedstawia jej znaczenie w transplantologii
Dział 11.2.2.fwyjaśnia istotę konfliktu serologicznego i przedstawia znaczenie podawania przeciwciał anty-Rh
Dział 11.2.2.ganalizuje zaburzenia funkcjonowania układu odpornościowego (nadmierna i osłabiona odpowiedź immunologiczna) oraz podaje sytuacje wymagające immunosupresji (przeszczepy, alergie, choroby autoimmunologiczne)
Dział 11.2.3Wymiana gazowa i krążenie+
Dział 11.2.3.aprzedstawia warunki umożliwiające i ułatwiające dyfuzję gazów przez powierzchnie wymiany gazowej
Dział 11.2.3.bwykazuje związek lokalizacji (wewnętrzna i zewnętrzna) i budowy powierzchni wymiany gazowej ze środowiskiem życia
Dział 11.2.3.cpodaje przykłady narządów wymiany gazowej, wskazując grupy zwierząt, u których występują
Dział 11.2.3.dporównuje budowę płuc gromad kręgowców
Dział 11.2.3.ewyjaśnia mechanizm wymiany gazowej w skrzelach, uwzględniając mechanizm przeciwprądowy
Dział 11.2.3.fwyjaśnia mechanizm wentylacji płuc u płazów, gadów, ptaków i ssaków
Dział 11.2.3.gwykazuje związek między budową a funkcją elementów układu oddechowego człowieka
Dział 11.2.3.hopisuje wymianę gazową w tkankach i płucach, uwzględniając powinowactwo hemoglobiny do tlenu w różnych warunkach pH i temperatury krwi oraz w zależności od ciśnienia parcjalnego tlenu w środowisku zewnętrznym
Dział 11.2.3.ianalizuje wpływ czynników zewnętrznych na funkcjonowanie układu oddechowego (tlenek węgla, pyłowe zanieczyszczenie powietrza, dym tytoniowy, smog)
Dział 11.2.3.jprzedstawia znaczenie badań diagnostycznych w profilaktyce chorób układu oddechowego (RTG klatki piersiowej, spirometria, bronchoskopia)
Dział 11.2.3.kprzedstawia rolę krwi w transporcie gazów oddechowych
Dział 11.2.3.lokreśla znaczenie krzepnięcia krwi dla zachowania homeostazy organizmu
Dział 11.2.3.mprzedstawia rodzaje układów krążenia u zwierząt (otwarte, zamknięte) oraz wykazuje związek między budową układu krążenia a jego funkcją u poznanych grup zwierząt
Dział 11.2.3.nwykazuje związek między budową a funkcją naczyń krwionośnych
Dział 11.2.3.oporównuje, określając tendencje ewolucyjne, budowę serc gromad kręgowców
Dział 11.2.3.pprzedstawia budowę serca człowieka oraz krążenie krwi w obiegu płucnym i ustrojowym
Dział 11.2.3.qprzedstawia automatyzm pracy serca
Dział 11.2.3.rwykazuje związek między stylem życia i chorobami układu krążenia (miażdżyca, zawał mięśnia sercowego, choroba wieńcowa serca, nadciśnienie tętnicze, udar, żylaki); przedstawia znaczenie badań diagnostycznych w profilaktyce chorób układu krążenia (EKG, USG serca, angiokardiografia, badanie Holtera, pomiar ciśnienia tętniczego, badania krwi)
Dział 11.2.3.sprzedstawia funkcje elementów układu limfatycznego i przedstawia rolę limfy
Dział 11.2.4Wydalanie i osmoregulacja+
Dział 11.2.4.awykazuje konieczność regulacji osmotycznej u zwierząt żyjących w różnych środowiskach
Dział 11.2.4.bprzedstawia istotę procesu wydalania oraz wymienia substancje, które są wydalane z organizmu
Dział 11.2.4.cwykazuje związek między środowiskiem życia zwierząt i rodzajem wydalanego azotowego produktu przemiany materii
Dział 11.2.4.dprzedstawia układy wydalnicze zwierząt
Dział 11.2.4.eprzedstawia związek między budową a funkcją narządów układu moczowego człowieka
Dział 11.2.4.fprzedstawia proces tworzenia moczu u człowieka oraz wyjaśnia znaczenie regulacji hormonalnej w tym procesie
Dział 11.2.4.ganalizuje znaczenie badań diagnostycznych w profilaktyce chorób układu moczowego (badanie ogólne moczu)
Dział 11.2.4.hprzedstawia dializę jako metodę postępowania medycznego przy niewydolności nerek
Dział 11.2.5Regulacja hormonalna+
Dział 11.2.5.awyjaśnia, w jaki sposób hormony steroidowe i niesteroidowe (pochodne aminokwasów i peptydowe) regulują czynności komórek docelowych
Dział 11.2.5.bpodaje lokalizacje gruczołów dokrewnych człowieka i wymienia nazwy hormonów przez nie produkowanych
Dział 11.2.5.cwyjaśnia, w jaki sposób koordynowana jest aktywność układów hormonalnego i nerwowego (nadrzędna rola podwzgórza i przysadki)
Dział 11.2.5.dwyjaśnia mechanizm sprzężenia zwrotnego ujemnego na osi podwzgórze–przysadka–gruczoł (hormony tarczycy, kory nadnerczy i gonad)
Dział 11.2.5.eprzedstawia antagonistyczne działanie hormonów na przykładzie regulacji poziomu glukozy i wapnia we krwi
Dział 11.2.5.fwyjaśnia rolę hormonów w reakcji na stres u człowieka
Dział 11.2.5.gprzedstawia rolę hormonów w regulacji wzrostu i tempa metabolizmu
Dział 11.2.5.hprzedstawia rolę hormonów tkankowych na przykładzie gastryny, erytropoetyny i histaminy
Dział 11.2.5.iokreśla skutki niedoczynności i nadczynności tarczycy
Dział 11.2.6Regulacja nerwowa+
Dział 11.2.6.awyjaśnia istotę powstawania i przewodzenia impulsu nerwowego; wykazuje związek między budową neuronu a przewodzeniem impulsu nerwowego
Dział 11.2.6.bprzedstawia działanie synapsy chemicznej, uwzględniając rolę przekaźników chemicznych; podaje przykłady tych neuroprzekaźników
Dział 11.2.6.cprzedstawia drogę impulsu nerwowego w łuku odruchowym
Dział 11.2.6.dporównuje rodzaje odruchów i przedstawia rolę odruchów warunkowych w procesie uczenia się
Dział 11.2.6.eprzedstawia budowę i funkcje mózgu, rdzenia kręgowego i nerwów człowieka
Dział 11.2.6.fprzedstawia rolę autonomicznego układu nerwowego w utrzymaniu homeostazy oraz podaje lokalizacje ośrodków tego układu
Dział 11.2.6.gwyróżnia rodzaje receptorów u zwierząt ze względu na rodzaj odbieranego bodźca
Dział 11.2.6.hwykazuje związek między lokalizacją receptorów w organizmie człowieka a pełnioną funkcją
Dział 11.2.6.iprzedstawia budowę oraz działanie oka i ucha człowieka; omawia podstawowe zasady higieny wzroku i słuchu
Dział 11.2.6.jprzedstawia budowę i rolę zmysłu smaku i węchu
Dział 11.2.6.kwykazuje biologiczne znaczenie snu
Dział 11.2.6.lwyjaśnia wpływ substancji psychoaktywnych, w tym dopalaczy, na funkcjonowanie organizmu
Dział 11.2.6.mprzedstawia wybrane choroby układu nerwowego (depresja, choroba Alzheimera, choroba Parkinsona, schizofrenia) oraz znaczenie ich wczesnej diagnostyki dla ograniczenia społecznych skutków tych chorób
Dział 11.2.7Poruszanie się+
Dział 11.2.7.aprzedstawia związek między środowiskiem życia a sposobem poruszania się
Dział 11.2.7.brozróżnia rodzaje ruchu zwierząt (rzęskowy, mięśniowy)
Dział 11.2.7.canalizuje współdziałanie mięśni z różnymi typami szkieletu (hydrauliczny, zewnętrzny, wewnętrzny)
Dział 11.2.7.danalizuje budowę szkieletu wewnętrznego (na schemacie, modelu, fotografii) jako wyraz adaptacji do środowiska i trybu życia
Dział 11.2.7.eopisuje współdziałanie mięśni, ścięgien, stawów i kości w ruchu człowieka
Dział 11.2.7.fprzedstawia budowę mięśnia szkieletowego (filamenty aktynowe i miozynowe, miofibrylla, włókno mięśniowe, brzusiec mięśnia)
Dział 11.2.7.gwyjaśnia, na podstawie schematu, molekularny mechanizm skurczu mięśnia
Dział 11.2.7.hprzedstawia sposoby pozyskiwania ATP niezbędnego do skurczu mięśnia
Dział 11.2.7.iprzedstawia antagonizm i współdziałanie mięśni w wykonywaniu ruchów
Dział 11.2.7.jrozpoznaje (na modelu, schemacie, rysunku) rodzaje połączeń kości i określa ich funkcje
Dział 11.2.7.krozpoznaje (na modelu, schemacie, rysunku) kości szkieletu osiowego, obręczy i kończyn człowieka
Dział 11.2.7.lwyjaśnia wpływ odżywiania się (w tym suplementacji) i aktywności fizycznej na rozwój oraz stan kości i mięśni człowieka
Dział 11.2.7.mprzedstawia wpływ substancji stosowanych w dopingu na organizm człowieka
Dział 11.2.8Pokrycie ciała i termoregulacja+
Dział 11.2.8.aprzedstawia różne rodzaje pokrycia ciała zwierząt i podaje ich funkcje
Dział 11.2.8.bwykazuje związek między budową a funkcją skóry kręgowców
Dział 11.2.8.cprzedstawia przykłady sposobów regulacji temperatury ciała u zwierząt endotermicznych oraz ektotermicznych
Dział 11.2.8.dprzedstawia rolę skóry w syntezie prowitaminy D; wykazuje związek nadmiernej ekspozycji na promieniowanie UV z procesem starzenia się skóry oraz zwiększonym ryzykiem wystąpienia chorób i zmian skórnych
Dział 11.2.9Rozmnażanie i rozwój+
Dział 11.2.9.aporównuje bezpłciowe i płciowe rozmnażanie zwierząt w aspekcie zmienności genetycznej
Dział 11.2.9.bprzedstawia na przykładzie wybranych grup zwierząt sposoby rozmnażania bezpłciowego
Dział 11.2.9.cprzedstawia istotę rozmnażania płciowego
Dział 11.2.9.drozróżnia zapłodnienie zewnętrzne i wewnętrzne oraz podaje przykłady grup zwierząt, u których występuje
Dział 11.2.9.ewykazuje związek budowy jaja ze środowiskiem życia
Dział 11.2.9.fanalizuje na podstawie schematu cykle rozwojowe zwierząt pasożytniczych; rozróżnia żywicieli pośrednich i ostatecznych
Dział 11.2.9.grozróżnia rozwój prosty i złożony oraz podaje przykłady zwierząt, u których występuje
Dział 11.2.9.hporównuje przeobrażenie zupełne i niezupełne u owadów, uwzględniając rolę poczwarki w cyklu rozwojowym
Dział 11.2.9.iprzedstawia rolę błon płodowych w rozwoju zarodkowym owodniowców
Dział 11.2.9.jprzedstawia budowę i funkcje narządów układu rozrodczego męskiego i żeńskiego człowieka
Dział 11.2.9.kanalizuje na podstawie schematu proces gametogenezy u człowieka i wskazuje podobieństwa oraz różnice w przebiegu powstawania gamet męskich i żeńskich
Dział 11.2.9.lanalizuje na podstawie schematu przebieg cyklu menstruacyjnego, z uwzględnieniem działania hormonów przysadkowych i jajnikowych w jego regulacji
Dział 11.2.9.mprzedstawia rolę syntetycznych hormonów (progesteronu i estrogenów) w regulacji cyklu menstruacyjnego
Dział 11.2.9.nprzedstawia przebieg ciąży, z uwzględnieniem funkcji łożyska; analizuje wpływ czynników wewnętrznych i zewnętrznych na przebieg ciąży; wyjaśnia istotę i znaczenie badań prenatalnych
Dział 11.2.9.oprzedstawia etapy ontogenezy człowieka, uwzględniając skutki wydłużającego się okresu starości
Dział 12Wirusy+
Dział 12.1przedstawia budowę wirusów jako bezkomórkowych form infekcyjnych
Dział 12.2przedstawia różnorodność morfologiczną i genetyczną wirusów
Dział 12.3wykazuje związek budowy wirusów ze sposobem infekowania komórek
Dział 12.4porównuje cykle infekcyjne wirusów (lityczny i lizogeniczny)
Dział 12.5wyjaśnia mechanizm odwrotnej transkrypcji i jego znaczenie w namnażaniu retrowirusów
Dział 12.6przedstawia drogi rozprzestrzeniania się i zasady profilaktyki chorób człowieka wywoływanych przez wirusy (wścieklizna, AIDS, schorzenia wywołane zakażeniem HPV, grypa, odra, ospa, różyczka, świnka, WZW typu A, B i C)
Dział 12.7przedstawia znaczenie wirusów w przyrodzie i dla człowieka
Dział 13Ekspresja informacji genetycznej+
Dział 13.1porównuje strukturę genu organizmu prokariotycznego i eukariotycznego
Dział 13.2opisuje proces transkrypcji, z uwzględnieniem roli polimerazy RNA
Dział 13.3opisuje proces obróbki potranskrypcyjnej u organizmów eukariotycznych
Dział 13.4przedstawia cechy kodu genetycznego
Dział 13.5opisuje proces translacji i przedstawia znaczenie modyfikacji potranslacyjnej białek
Dział 13.6porównuje przebieg ekspresji informacji genetycznej w komórce prokariotycznej i eukariotycznej
Dział 13.7przedstawia istotę regulacji ekspresji genów u organizmów eukariotycznych
Dział 14Genetyka klasyczna+
Dział 14.1Dziedziczenie cech+
Dział 14.1.1zapisuje i analizuje krzyżówki (w tym krzyżówki testowe) oraz określa prawdopodobieństwo wystąpienia określonych genotypów i fenotypów oraz stosunek fenotypowy w pokoleniach potomnych, w tym cech warunkowanych przez allele wielokrotne
Dział 14.1.2przedstawia dziedziczenie jednogenowe, dwugenowe i wielogenowe (dominacja pełna, dominacja niepełna, kodominacja, współdziałanie dwóch lub większej liczby genów)
Dział 14.1.3przedstawia główne założenia chromosomowej teorii dziedziczności Morgana
Dział 14.1.4analizuje dziedziczenie cech sprzężonych; oblicza odległość między genami; na podstawie odległości między genami określa kolejność ich ułożenia na chromosomie
Dział 14.1.5wyjaśnia istotę dziedziczenia pozajądrowego
Dział 14.1.6przedstawia determinację oraz dziedziczenie płci
Dział 14.1.7przedstawia dziedziczenie cech sprzężonych z płcią
Dział 14.1.8analizuje rodowody i na ich podstawie ustala sposób dziedziczenia danej cechy
Dział 14.2Zmienność organizmów+
Dział 14.2.1opisuje zmienność jako różnorodność fenotypową osobników w populacji
Dział 14.2.2przedstawia typy zmienności genetycznej (rekombinacyjna i mutacyjna)
Dział 14.2.3rozróżnia ciągłą i nieciągłą zmienność cechy; wyjaśnia genetyczne podłoże tych zmienności
Dział 14.2.4przedstawia źródła zmienności rekombinacyjnej
Dział 14.2.5przedstawia rodzaje mutacji genowych oraz określa ich skutki
Dział 14.2.6przedstawia rodzaje aberracji chromosomowych (strukturalnych i liczbowych) oraz określa ich skutki
Dział 14.2.7określa na podstawie analizy rodowodu lub kariotypu podłoże genetyczne chorób człowieka (mukowiscydoza, fenyloketonuria, pląsawica Huntingtona, hemofilia, daltonizm, zespół Klinefeltera, zespół Turnera, zespół Downa)
Dział 14.2.8wykazuje związek między narażeniem organizmu na działanie czynników mutagennych (fizycznych, chemicznych, biologicznych) a zwiększonym ryzykiem wystąpienia chorób
Dział 14.2.9przedstawia transformację nowotworową komórek jako następstwo mutacji w obrębie genów kodujących białka regulujące cykl komórkowy oraz odpowiedzialnych za naprawę DNA
Dział 15Biotechnologia. Podstawy inżynierii genetycznej+
Dział 15.1rozróżnia biotechnologię tradycyjną i molekularną
Dział 15.2przedstawia współczesne zastosowania metod biotechnologii tradycyjnej w przemyśle farmaceutycznym, spożywczym, rolnictwie, biodegradacji i oczyszczaniu ścieków
Dział 15.3przedstawia narzędzia wykorzystywane w biotechnologii molekularnej (enzymy: polimerazy, ligazy i enzymy restrykcyjne) i określa ich zastosowania
Dział 15.4przedstawia istotę technik stosowanych w inżynierii genetycznej (hybrydyzacja DNA, analiza restrykcyjna i elektroforeza DNA, metoda PCR, sekwencjonowanie DNA metodą Sangera)
Dział 15.5przedstawia zastosowania wybranych technik inżynierii genetycznej w medycynie sądowej, kryminalistyce, diagnostyce chorób
Dział 15.6wyjaśnia, czym jest organizm transgeniczny i GMO; przedstawia sposoby otrzymywania organizmów transgenicznych
Dział 15.7przedstawia potencjalne korzyści i zagrożenia wynikające z zastosowania organizmów modyfikowanych genetycznie w rolnictwie, przemyśle, medycynie i badaniach naukowych; podaje przykłady produktów otrzymanych z wykorzystaniem modyfikowanych genetycznie organizmów
Dział 15.8opisuje klonowanie organizmów metodą transferu jąder komórkowych i metodą rozdziału komórek zarodka na wczesnych etapach jego rozwoju oraz przedstawia zastosowania tych metod
Dział 15.9przedstawia sposoby otrzymywania i pozyskiwania komórek macierzystych oraz ich zastosowania w medycynie
Dział 15.10przedstawia sytuacje, w których zasadne jest korzystanie z poradnictwa genetycznego
Dział 15.11przedstawia ogólną zasadę działania terapii genowej
Dział 15.12przedstawia szanse i zagrożenia wynikające z zastosowań biotechnologii molekularnej
Dział 15.13dyskutuje o problemach społecznych i etycznych związanych z rozwojem inżynierii genetycznej oraz formułuje własne opinie w tym zakresie
Dział 16Ewolucja+
Dział 16.1przedstawia podstawowe źródła wiedzy o mechanizmach i przebiegu ewolucji
Dział 16.2określa pokrewieństwo ewolucyjne gatunków na podstawie analizy drzewa filogenetycznego
Dział 16.3przedstawia rodzaje zmienności i wykazuje znaczenie zmienności genetycznej w procesie ewolucji
Dział 16.4wyjaśnia mechanizm działania doboru naturalnego i przedstawia jego rodzaje (stabilizujący, kierunkowy i różnicujący)
Dział 16.5wykazuje, że dzięki doborowi naturalnemu organizmy zyskują nowe cechy adaptacyjne
Dział 16.6określa warunki, w jakich zachodzi dryf genetyczny
Dział 16.7przedstawia przyczyny zmian częstości alleli w populacji
Dział 16.8przedstawia założenia prawa Hardy’ego-Weinberga
Dział 16.9stosuje równanie Hardy’ego-Weinberga do obliczenia częstości alleli, genotypów i fenotypów w populacji
Dział 16.10przedstawia gatunek jako izolowaną pulę genową
Dział 16.11przedstawia mechanizm powstawania gatunków wskutek specjacji allopatrycznej i sympatrycznej
Dział 16.12opisuje warunki, w jakich zachodzi radiacja adaptacyjna oraz ewolucja zbieżna
Dział 16.13rozpoznaje, na podstawie opisu, schematu, rysunku, konwergencję i dywergencję
Dział 16.14porządkuje chronologicznie formy kopalne człowiekowatych, wskazując na ich cechy charakterystyczne
Dział 16.15określa pokrewieństwo człowieka z innymi zwierzętami na podstawie analizy drzewa rodowego
Dział 16.16przedstawia podobieństwa między człowiekiem a innymi naczelnymi; przedstawia cechy odróżniające człowieka od małp człekokształtnych
Dział 17Ekologia+
Dział 17.1Ekologia organizmów+
Dział 17.1.1rozróżnia czynniki biotyczne i abiotyczne oddziałujące na organizmy
Dział 17.1.2przedstawia elementy niszy ekologicznej organizmu; rozróżnia niszę ekologiczną od siedliska
Dział 17.1.3wyjaśnia, czym jest tolerancja ekologiczna
Dział 17.1.4wykazuje znaczenie organizmów o wąskim zakresie tolerancji ekologicznej w bioindykacji
Dział 17.1.5określa środowisko życia organizmu na podstawie jego tolerancji ekologicznej na określony czynnik
Dział 17.1.6przedstawia adaptacje form ekologicznych roślin do życia w różnych siedliskach
Dział 17.2Ekologia populacji+
Dział 17.2.1przedstawia istotę teorii metapopulacji oraz określa znaczenie migracji w przepływie genów dla przetrwania gatunku w środowisku
Dział 17.2.2charakteryzuje populację, określając jej cechy (liczebność, zagęszczenie, struktura przestrzenna, wiekowa i płciowa); dokonuje obserwacji cech populacji wybranego gatunku
Dział 17.3Ekologia ekosystemu. Ochrona i gospodarka ekosystemami+
Dział 17.3.1wyjaśnia znaczenie zależności nieantagonistycznych (mutualizm obligatoryjny i fakultatywny, komensalizm) w ekosystemie i podaje ich przykłady
Dział 17.3.2przedstawia skutki konkurencji wewnątrzgatunkowej i międzygatunkowej
Dział 17.3.3wyjaśnia zmiany liczebności populacji w układzie zjadający i zjadany
Dział 17.3.4przedstawia adaptacje drapieżników, pasożytów i roślinożerców do zdobywania pokarmu
Dział 17.3.5przedstawia adaptacje obronne ofiar drapieżników, żywicieli pasożytów oraz zjadanych roślin
Dział 17.3.6określa zależności pokarmowe w ekosystemie na podstawie analizy fragmentów sieci pokarmowych; przedstawia zależności pokarmowe w biocenozie w postaci łańcuchów pokarmowych
Dział 17.3.7wyjaśnia przepływ energii i obieg materii w ekosystemie
Dział 17.3.8opisuje obieg węgla i azotu w przyrodzie, wykazując rolę różnych grup organizmów w tych obiegach
Dział 17.3.9przedstawia sukcesję jako proces przemiany ekosystemu w czasie
Dział 18Różnorodność biologiczna, jej zagrożenia i ochrona+
Dział 18.1przedstawia typy różnorodności biologicznej: genetyczną, gatunkową i ekosystemową
Dział 18.2wymienia główne czynniki geograficzne kształtujące różnorodność gatunkową i ekosystemową Ziemi (klimat, ukształtowanie powierzchni); podaje przykłady miejsc charakteryzujących się szczególnym bogactwem gatunkowym; podaje przykłady endemitów jako gatunków unikatowych dla danego miejsca regionu; wykazuje związek między rozmieszczeniem biomów a warunkami klimatycznymi na kuli ziemskiej
Dział 18.3wykazuje wpływ działalności człowieka (intensyfikacji rolnictwa, urbanizacji, industrializacji, rozwoju komunikacji i turystyki) na różnorodność biologiczną
Dział 18.4wyjaśnia znaczenie restytucji i reintrodukcji gatunków dla zachowania różnorodności biologicznej; podaje przykłady restytuowanych gatunków
Dział 18.5uzasadnia konieczność stosowania różnych form ochrony przyrody, w tym Natura 2000
Dział 18.6uzasadnia konieczność współpracy międzynarodowej (CITES, Konwencja o Różnorodności Biologicznej, Agenda 21) dla ochrony różnorodności biologicznej
Dział 18.7przedstawia istotę zrównoważonego rozwoju