Biotechnologia i ewolucja
Dowody ewolucji i drzewa filogenetyczne
Pierwiastki biogenne i właściwości wody
Pierwiastki biogenne C, H, O, N, P i S tworzą większość związków organicznych. Węgiel buduje szkielety cząsteczek, azot występuje w aminokwasach i zasadach azotowych, fosfor w ATP, kwasach nukleinowych i fosfolipidach, a siarka stabilizuje część białek przez mostki disiarczkowe.
Polarna budowa cząsteczki wody i możliwość tworzenia wiązań wodorowych wyjaśniają jej dużą pojemność cieplną, wysokie ciepło parowania, kohezję, adhezję i dobre właściwości rozpuszczające wobec substancji jonowych oraz polarnych.
Lód ma mniejszą gęstość niż ciekła woda, ponieważ wiązania wodorowe tworzą uporządkowaną, luźniejszą sieć. Dzięki temu zamarzanie zbiorników zaczyna się od powierzchni, a warstwa lodu ogranicza dalszą utratę ciepła.
- Fe jest składnikiem hemu, a jego niedobór ogranicza transport tlenu.
- I jest potrzebny do syntezy hormonów tarczycy.
- F wpływa na mineralizację szkliwa, lecz nadmiar może prowadzić do fluorozy.
- Parowanie wody z powierzchni liścia lub skóry odbiera dużo energii i chłodzi organizm.
Schemat: Pierwiastki biogenne i właściwości wody
Budowa cząsteczki połączona z jej właściwościami.
Podstawa programowa: XVI.1
Transport gazów i praca układów krążenia oraz oddechowego
Serce działa jak dwie pompy: prawa tłoczy krew do płuc, lewa do krążenia dużego. Zastawki zapewniają jednokierunkowy przepływ, a cykl serca wynika z naprzemiennych skurczów i rozkurczów przedsionków oraz komór.
Tętnice odprowadzają krew od serca i mają grube, sprężyste ściany; żyły doprowadzają krew i często mają zastawki; naczynia włosowate mają cienki śródbłonek umożliwiający wymianę.
Tlen dyfunduje zgodnie z gradientem ciśnienia parcjalnego i wiąże się z hemoglobiną. Większość CO₂ jest transportowana jako HCO₃⁻, a wentylacja jest regulowana głównie w odpowiedzi na zmiany CO₂ i pH.
- Węzeł zatokowo-przedsionkowy inicjuje rytm serca.
- Lewa komora ma grubszą ścianę, bo wytwarza wyższe ciśnienie.
- Surfaktant zmniejsza napięcie powierzchniowe pęcherzyków.
- Przesunięcie krzywej hemoglobiny ułatwia oddawanie tlenu w aktywnych tkankach.
Schemat: Transport gazów i praca układów krążenia oraz oddechowego
Kolejne etapy procesu wraz z kierunkiem zmian.
Podstawa programowa: XVI.1
Biotechnologia i narzędzia inżynierii genetycznej
PCR wielokrotnie kopiuje wybrany fragment DNA przez cykle denaturacji, przyłączania starterów i elongacji. Startery określają granice amplifikowanego fragmentu, a termostabilna polimeraza działa po ogrzewaniu.
Elektroforeza rozdziela fragmenty DNA według długości, ponieważ ujemnie naładowane DNA migruje do anody, a krótsze fragmenty przemieszczają się szybciej w żelu.
Enzymy restrykcyjne tną DNA w określonych sekwencjach, ligaza łączy fragmenty, a wektory wprowadzają konstrukt do komórki. GMO zawiera celową zmianę genomu; organizm transgeniczny ma gen pochodzący z innego źródła.
- Próba ujemna PCR kontroluje zanieczyszczenie, dodatnia — działanie układu.
- Sekwencjonowanie Sangera wykorzystuje terminujące dideoksynukleotydy.
- Klonowanie reprodukcyjne i terapeutyczne mają odmienne cele.
- Terapia genowa może dodawać, wyciszać lub korygować informację genetyczną.
Schemat: Biotechnologia i narzędzia inżynierii genetycznej
Układ doświadczenia, obserwacja oraz wynikający z niej wniosek.
Podstawa programowa: XVI.1
Mechanizmy ewolucji i odtwarzanie pokrewieństwa
Ewolucja populacji oznacza zmianę częstości alleli. Mutacje tworzą nowe allele, rekombinacja nowe kombinacje, dobór różnicuje sukces rozrodczy, dryf zmienia częstości losowo, a migracja przenosi allele między populacjami.
Dobór działa na fenotyp osobnika, ale skutkiem w kolejnych pokoleniach jest zmiana struktury genetycznej populacji. Dostosowanie jest względne i zależy od środowiska.
Specjacja wymaga ograniczenia przepływu genów i narastania izolacji rozrodczej. Drzewa filogenetyczne pokazują hipotezę wspólnego pochodzenia; grupę monofiletyczną tworzy przodek i wszyscy potomkowie.
p + q = 1; p² + 2pq + q² = 1
- Efekt założyciela i wąskie gardło są formami dryfu.
- Narządy homologiczne mają wspólne pochodzenie, analogiczne — podobną funkcję bez wspólnego pochodzenia struktury.
- Konwergencja tworzy podobne cechy w niezależnych liniach.
- Prawo Hardy'ego–Weinberga opisuje model populacji bez sił ewolucyjnych.
Schemat: Mechanizmy ewolucji i odtwarzanie pokrewieństwa
Kolejne etapy procesu wraz z kierunkiem zmian.
Podstawa programowa: XVI.1
Najczęstsze błędy
„Woda rozpuszcza wszystkie substancje”
Poprawnie: Woda dobrze rozpuszcza jony i związki polarne, lecz słabo rozpuszcza substancje niepolarne, np. większość lipidów.
„Lód tonie, bo ciało stałe jest zawsze gęstsze”
Poprawnie: Sieć wiązań wodorowych zwiększa objętość lodu, dlatego jego gęstość jest mniejsza niż gęstość ciekłej wody.
„Tętnice zawsze prowadzą krew utlenowaną”
Poprawnie: Tętnice prowadzą krew od serca; tętnica płucna przenosi krew odtlenowaną.
„Oddychanie przyspiesza głównie przy spadku O₂”
Poprawnie: U zdrowego człowieka silnym bodźcem jest wzrost CO₂ i spadek pH płynu mózgowo-rdzeniowego.
Zadania z odpowiedziami
1. Dlaczego pocenie chłodzi organizm?
Wyjaśnij mechanizm obniżania temperatury ciała podczas parowania potu.
- 1.Wskaż, że parowanie wymaga energii.
- 2.Określ źródło tej energii.
- 3.Połącz odpływ energii ze zmianą temperatury skóry.
Odpowiedź
Cząsteczki wody pobierają energię cieplną ze skóry, aby przejść w stan gazowy. Utrata energii przez skórę obniża jej temperaturę i wspiera termoregulację.
2. Grubość ściany lewej komory
Wyjaśnij, dlaczego lewa komora ma grubszą warstwę mięśnia niż prawa.
- 1.Porównaj opór krążenia dużego i płucnego.
- 2.Wskaż wymagane ciśnienie.
- 3.Połącz z siłą skurczu i masą mięśnia.
Odpowiedź
Lewa komora tłoczy krew przez całe ciało i musi pokonać większy opór, dlatego wytwarza wyższe ciśnienie i ma grubszą ścianę mięśniową.
3. Brak produktu PCR
W próbce badanej nie ma prążka, ale nie ma go też w kontroli dodatniej. Oceń wynik.
- 1.Sprawdź funkcję kontroli dodatniej.
- 2.Oceń działanie mieszaniny i programu.
- 3.Oddziel brak matrycy od awarii reakcji.
Odpowiedź
Wynik badanej próbki jest niewiarygodny, ponieważ brak produktu w kontroli dodatniej wskazuje na niesprawną reakcję lub błąd techniczny.
4. Częstość nosicieli
W populacji w równowadze częstość recesywnej choroby aa wynosi 0,01. Oblicz częstość heterozygot.
- 1.Ustal q²=0,01.
- 2.Oblicz q i p.
- 3.Oblicz 2pq.
Odpowiedź
q=0,1, p=0,9, więc częstość heterozygot 2pq=2×0,9×0,1=0,18, czyli 18%.
Podsumowanie
- Fe jest składnikiem hemu, a jego niedobór ogranicza transport tlenu.
- I jest potrzebny do syntezy hormonów tarczycy.
- Pierwiastki biogenne C, H, O, N, P i S tworzą większość związków organicznych. Węgiel buduje szkielety cząsteczek, azot występuje w aminokwasach i zasadach azotowych, fosfor w ATP, kwasach nukleinowych i fosfolipidach, a siarka stabilizuje część białek przez mostki disiarczkowe.
- Węzeł zatokowo-przedsionkowy inicjuje rytm serca.
- Lewa komora ma grubszą ścianę, bo wytwarza wyższe ciśnienie.
- Serce działa jak dwie pompy: prawa tłoczy krew do płuc, lewa do krążenia dużego. Zastawki zapewniają jednokierunkowy przepływ, a cykl serca wynika z naprzemiennych skurczów i rozkurczów przedsionków oraz komór.
- Próba ujemna PCR kontroluje zanieczyszczenie, dodatnia — działanie układu.
Słownik pojęć
- Pierwiastki biogenne
- C, H, O, N, P i S — pierwiastki tworzące podstawowe związki organiczne.
- Kohezja
- Wzajemne przyciąganie cząsteczek tej samej substancji, np. wody.
- Adhezja
- Przyciąganie cząsteczek różnych substancji, np. wody i ściany naczynia.
- Ciśnienie parcjalne
- Udział danego gazu w całkowitym ciśnieniu mieszaniny.
- Surfaktant
- Substancja zmniejszająca napięcie powierzchniowe pęcherzyków płucnych.
- Automatyzm serca
- Zdolność serca do samodzielnego generowania pobudzeń.
- Amplifikacja
- Zwiększenie liczby kopii wybranego fragmentu DNA.
- Wektor
- Nośnik DNA używany do wprowadzenia materiału genetycznego.