Biologia

Narzędzia i techniki inżynierii genetycznej

Kurs
Biologia50 min

Biotechnologia i ewolucja

Narzędzia i techniki inżynierii genetycznej

01

Białka: od sekwencji aminokwasów do funkcji

Aminokwas zawiera grupę aminową, karboksylową, atom wodoru i łańcuch boczny R połączone z węglem α. W reakcji kondensacji grupa karboksylowa jednego aminokwasu łączy się z grupą aminową drugiego, tworząc wiązanie peptydowe.

Struktura pierwszorzędowa to sekwencja aminokwasów. Struktury wyższych rzędów stabilizują m.in. wiązania wodorowe, oddziaływania jonowe, hydrofobowe i mostki disiarczkowe. Zmiana konformacji może zmienić aktywność białka.

Denaturacja niszczy głównie struktury II-, III- i IV-rzędową bez zrywania większości wiązań peptydowych. Może być odwracalna, lecz silne ogrzewanie często prowadzi do nieodwracalnej koagulacji.

  • Białka fibrylarne, np. kolagen, zwykle pełnią funkcje strukturalne.
  • Białka globularne, np. enzymy i hemoglobina, mają zwartą budowę przestrzenną.
  • Hemoglobina wiąże tlen dzięki grupom hemowym zawierającym Fe²⁺.
  • Histony umożliwiają upakowanie DNA w chromatynie.
Schemat: Białka: od sekwencji aminokwasów do funkcji

Kolejne etapy procesu wraz z kierunkiem zmian.

aminokwaswiązanie peptydowestruktura I–IVkonformacjadenaturacjafunkcja

Podstawa programowa: XV.3

02

Metabolizm, ATP i regulacja enzymów

Metabolizm obejmuje szlaki kataboliczne, które rozkładają związki i uwalniają energię, oraz anaboliczne, które zużywają energię do syntezy. ATP sprzęga procesy egzoergiczne z endoergicznymi przez przenoszenie grupy fosforanowej.

Enzym stabilizuje stan przejściowy i obniża energię aktywacji, nie zmieniając ΔG ani położenia równowagi. Swoistość wynika z przestrzennego i chemicznego dopasowania centrum aktywnego do substratu.

Aktywność enzymu zależy od temperatury, pH, stężenia substratu i inhibitorów. Inhibitor kompetycyjny konkuruje o centrum aktywne, a niekompetycyjny obniża aktywność przez związanie w innym miejscu.

  • Fosforylacja może zmienić aktywność białka lub energię substratu.
  • Przy wysokim stężeniu substratu enzym osiąga nasycenie.
  • Sprzężenie zwrotne ujemne hamuje wcześniejszy etap szlaku przez produkt końcowy.
  • Koenzymy i grupy prostetyczne są niebiałkowymi składnikami części enzymów.
Schemat: Metabolizm, ATP i regulacja enzymów

Zależność między zmiennymi i jej interpretacja.

substratcentrum aktywneenergia aktywacjiATPinhibitorsprzężenie zwrotne

Podstawa programowa: XV.3

03

Biotechnologia i narzędzia inżynierii genetycznej

PCR wielokrotnie kopiuje wybrany fragment DNA przez cykle denaturacji, przyłączania starterów i elongacji. Startery określają granice amplifikowanego fragmentu, a termostabilna polimeraza działa po ogrzewaniu.

Elektroforeza rozdziela fragmenty DNA według długości, ponieważ ujemnie naładowane DNA migruje do anody, a krótsze fragmenty przemieszczają się szybciej w żelu.

Enzymy restrykcyjne tną DNA w określonych sekwencjach, ligaza łączy fragmenty, a wektory wprowadzają konstrukt do komórki. GMO zawiera celową zmianę genomu; organizm transgeniczny ma gen pochodzący z innego źródła.

  • Próba ujemna PCR kontroluje zanieczyszczenie, dodatnia — działanie układu.
  • Sekwencjonowanie Sangera wykorzystuje terminujące dideoksynukleotydy.
  • Klonowanie reprodukcyjne i terapeutyczne mają odmienne cele.
  • Terapia genowa może dodawać, wyciszać lub korygować informację genetyczną.
Schemat: Biotechnologia i narzędzia inżynierii genetycznej

Układ doświadczenia, obserwacja oraz wynikający z niej wniosek.

starterPCRrestryktazaligazawektorelektroforeza

Podstawa programowa: XV.3

04

Mechanizmy ewolucji i odtwarzanie pokrewieństwa

Ewolucja populacji oznacza zmianę częstości alleli. Mutacje tworzą nowe allele, rekombinacja nowe kombinacje, dobór różnicuje sukces rozrodczy, dryf zmienia częstości losowo, a migracja przenosi allele między populacjami.

Dobór działa na fenotyp osobnika, ale skutkiem w kolejnych pokoleniach jest zmiana struktury genetycznej populacji. Dostosowanie jest względne i zależy od środowiska.

Specjacja wymaga ograniczenia przepływu genów i narastania izolacji rozrodczej. Drzewa filogenetyczne pokazują hipotezę wspólnego pochodzenia; grupę monofiletyczną tworzy przodek i wszyscy potomkowie.

p + q = 1; p² + 2pq + q² = 1
  • Efekt założyciela i wąskie gardło są formami dryfu.
  • Narządy homologiczne mają wspólne pochodzenie, analogiczne — podobną funkcję bez wspólnego pochodzenia struktury.
  • Konwergencja tworzy podobne cechy w niezależnych liniach.
  • Prawo Hardy'ego–Weinberga opisuje model populacji bez sił ewolucyjnych.
Schemat: Mechanizmy ewolucji i odtwarzanie pokrewieństwa

Kolejne etapy procesu wraz z kierunkiem zmian.

mutacjadobórdryfprzepływ genówizolacjafilogeneza

Podstawa programowa: XV.3

Najczęstsze błędy

Denaturacja zawsze rozcina białko na aminokwasy

Poprawnie: Denaturacja zaburza głównie strukturę przestrzenną; hydroliza wiązań peptydowych jest innym procesem.

Każde białko ma strukturę czwartorzędową

Poprawnie: Strukturę IV-rzędową mają tylko białka złożone z co najmniej dwóch łańcuchów polipeptydowych.

Enzym zwiększa ilość produktu w stanie równowagi

Poprawnie: Enzym przyspiesza reakcję w obu kierunkach i skraca czas osiągnięcia równowagi, ale nie przesuwa jej położenia.

Wzrost temperatury zawsze zwiększa aktywność enzymu

Poprawnie: Po przekroczeniu optimum denaturacja białka powoduje gwałtowny spadek aktywności.

Zadania z odpowiedziami

1. Wpływ temperatury na białko

Wyjaśnij, dlaczego wysoka temperatura może unieczynnić enzym.

  1. 1.Wskaż wzrost energii drgań cząsteczki.
  2. 2.Połącz go z osłabieniem oddziaływań stabilizujących konformację.
  3. 3.Wyjaśnij zmianę kształtu centrum aktywnego.
Odpowiedź

Wysoka temperatura zaburza słabe oddziaływania stabilizujące strukturę przestrzenną enzymu. Zmiana kształtu centrum aktywnego ogranicza wiązanie substratu i obniża aktywność katalityczną.

2. Doświadczenie z aktywnością enzymu

Zaplanuj badanie wpływu pH na aktywność amylazy.

  1. 1.Przygotuj identyczne mieszaniny skrobi i amylazy.
  2. 2.Zastosuj bufory o różnych pH, utrzymując stałą temperaturę i czas.
  3. 3.Oceń pozostałą skrobię płynem Lugola.
Odpowiedź

Zmienną niezależną jest pH, zależną — ilość rozłożonej skrobi. Najsłabsze zabarwienie po jodynie wskazuje najwyższą aktywność amylazy.

3. Brak produktu PCR

W próbce badanej nie ma prążka, ale nie ma go też w kontroli dodatniej. Oceń wynik.

  1. 1.Sprawdź funkcję kontroli dodatniej.
  2. 2.Oceń działanie mieszaniny i programu.
  3. 3.Oddziel brak matrycy od awarii reakcji.
Odpowiedź

Wynik badanej próbki jest niewiarygodny, ponieważ brak produktu w kontroli dodatniej wskazuje na niesprawną reakcję lub błąd techniczny.

4. Częstość nosicieli

W populacji w równowadze częstość recesywnej choroby aa wynosi 0,01. Oblicz częstość heterozygot.

  1. 1.Ustal q²=0,01.
  2. 2.Oblicz q i p.
  3. 3.Oblicz 2pq.
Odpowiedź

q=0,1, p=0,9, więc częstość heterozygot 2pq=2×0,9×0,1=0,18, czyli 18%.

Podsumowanie

  • Białka fibrylarne, np. kolagen, zwykle pełnią funkcje strukturalne.
  • Białka globularne, np. enzymy i hemoglobina, mają zwartą budowę przestrzenną.
  • Aminokwas zawiera grupę aminową, karboksylową, atom wodoru i łańcuch boczny R połączone z węglem α. W reakcji kondensacji grupa karboksylowa jednego aminokwasu łączy się z grupą aminową drugiego, tworząc wiązanie peptydowe.
  • Fosforylacja może zmienić aktywność białka lub energię substratu.
  • Przy wysokim stężeniu substratu enzym osiąga nasycenie.
  • Metabolizm obejmuje szlaki kataboliczne, które rozkładają związki i uwalniają energię, oraz anaboliczne, które zużywają energię do syntezy. ATP sprzęga procesy egzoergiczne z endoergicznymi przez przenoszenie grupy fosforanowej.
  • Próba ujemna PCR kontroluje zanieczyszczenie, dodatnia — działanie układu.

Słownik pojęć

Konformacja
Przestrzenny kształt cząsteczki białka.
Denaturacja
Utrata prawidłowej struktury przestrzennej i zwykle funkcji białka.
Wiązanie peptydowe
Wiązanie amidowe łączące reszty aminokwasów.
Energia aktywacji
Minimalna energia potrzebna do osiągnięcia stanu przejściowego.
Inhibicja kompetycyjna
Hamowanie przez konkurencję inhibitora z substratem o centrum aktywne.
Sprzężenie zwrotne
Regulacja, w której produkt procesu wpływa na wcześniejsze etapy.
Amplifikacja
Zwiększenie liczby kopii wybranego fragmentu DNA.
Wektor
Nośnik DNA używany do wprowadzenia materiału genetycznego.

Lekcja ukończona

Następna lekcja