Arkusz maturalny
(2 pkt) Makrocząsteczki występujące w komórce zbudowane są w podobny sposób. Składają się z połączonych ze sobą małych cząsteczek, jednego lub niewielu rodzajów, nazywanych monomerami. a) Zaznacz poniżej przykład makrocząsteczki, która zbudowana jest z takich samych monomerów. b) Podaj nazwę związku chemicznego, który jest monomerem tej makrocząsteczki.
(1 pkt)
Oceń prawdziwość stwierdzeń dotyczących roli tłuszczów w organizmie człowieka. Wpisz w odpowiednie miejsca tabeli literę P, jeśli stwierdzenie jest prawdziwe, lub literę F, jeśli stwierdzenie jest fałszywe. P/F 1. Tłuszcze mogą wspomagać funkcję obronną przeciwciał. 2. Tłuszcze uczestniczą w trawieniu białek w przewodzie pokarmowym. 3. Tłuszcze są wykorzystywane do syntezy fosfolipidów i hormonów steroidowych.
(1 pkt) Poniższe zdania dotyczą tkanek nabłonkowych. Zaznacz to, które jest nieprawdziwe.
(1 pkt) Poniżej przedstawiono niektóre skutki niedoboru witamin w organizmie człowieka.
Zaznacz literę, którą oznaczono skutki niedoboru witaminy D. 3
(1 pkt) W mięśniach człowieka wyróżniamy włókna mięśniowe typu I i typu II. Włókna mięśniowe typu I kurczą się wolno, ale mogą pracować nieprzerwanie przez długi czas i nie ulegają zmęczeniu. Włókna mięśniowe typu II są zdolne do szybkich i silnych skurczów, ale skurcze te są krótkotrwałe i mięśnie szybko ulegają zmęczeniu. Zawartość włókien obu typów w mięśniach człowieka jest różna i zależy od rodzaju jego aktywności fizycznej. W tabeli przedstawiono procentową zawartość włókien mięśniowych typu I oraz typu II w mięśniu pośladkowym ludzi o różnej aktywności fizycznej.
(1 pkt)
Uporządkuj we właściwej kolejności wymienione poniżej etapy procesu krzepnięcia krwi. Zapisz ich numery w odpowiednich miejscach tabeli. 4 Etapy procesu krzepnięcia krwi Numer etapu Naczynie krwionośne ulega uszkodzeniu i wypływa z niego krew. 1 Czynniki krzepnięcia, zawarte w osoczu, powodują wytworzenie skrzepu. Uszkodzone naczynie krwionośne i płytki krwi uwalniają substancje aktywujące inne czynniki biorące udział w procesie krzepnięcia. Naczynie krwionośne obkurcza się, przez co spowalnia się krwawienie. Płytki krwi (trombocyty) czopują powstałe uszkodzenie – powstaje czop płytkowy.
(1 pkt) Badania przesiewowe to zorganizowane masowe badania diagnostyczne osób bez objawów określonej choroby. Celem badania jest wykrycie choroby w okresie bezobjawowym, co umożliwia skuteczne jej leczenie. Badania przesiewowe są szeroko stosowane w programach zdrowia publicznego i prewencji nowotworów.
(3 pkt) Na schemacie przedstawiono kolejne etapy (I, II, III) przewodzenia impulsu nerwowego przez błonę aksonu nagiego (bez osłonki mielinowej).
(3 pkt) Siatkówka oka zawiera liczne komórki receptorowe czopkonośne i pręcikonośne, których wypustki cytoplazmatyczne – czopki i pręciki są właściwymi receptorami wzrokowymi. Czopki odpowiadają za widzenie barwne i ostre w pełnym świetle. Pręciki umożliwiają widzenie w słabym świetle lub w ciemności, ale widziane obrazy nie są ani barwne, ani ostre. Miejsce na siatkówce na osi widzenia to punkt ostrego widzenia (tzw. plamka żółta), a miejsce, z którego wychodzą włókna nerwu wzrokowego to tarcza nerwu wzrokowego (tzw. plamka ślepa). a) Zaznacz poniżej miejsce A lub B, w którym znajdują się komórki receptorowe, i podaj, który rodzaj komórek w nich przeważa. Rodzaj komórek ........................................................................................................................... b) „W nocy wszystkie koty są szare” – na podstawie powyższego tekstu wyjaśnij przyczynę tego zjawiska.
(1 pkt) Na schemacie przedstawiono rolę kalcytoniny i parathormonu w utrzymaniu odpowiedniego poziomu jonów wapnia w osoczu krwi. Poniżej podano przykłady procesów, które regulowane są przez hormony przedstawione na schemacie. Zaznacz ten, który jest przykładem działania kalcytoniny. 6
(2 pkt) Poniżej przedstawiono różne sposoby nabywania odporności przez organizm człowieka. A. Przebyte zakażenia lub choroby. B. Uzyskanie przez płód przeciwciał od matki. C. Podanie odpowiedniej surowicy. D. Szczepienia ochronne.
Wskaż sposób (A–D), który umożliwia uzyskanie: 1. odporności czynnej naturalnej ..............................................................
(1 pkt)
Oceń podane stwierdzenia dotyczące budowy oraz działania nerki człowieka i wpisz w odpowiednie miejsca tabeli literę P, jeśli stwierdzenie jest prawdziwe, lub literę F, jeśli stwierdzenie jest fałszywe. P/F 1. Pierwszym etapem powstawania moczu jest proces filtracji kłębuszkowej. 2. Produktem filtracji kłębuszkowej jest mocz pierwotny nieróżniący się składem od osocza krwi. 3. Mocz pierwotny zostaje przekształcony w mocz ostateczny po procesach resorpcji i sekrecji kanalikowej.
(2 pkt) W tabeli przedstawiono zrównoważony bilans wodny w organizmie człowieka przebywającego w optymalnej temperaturze otoczenia i pobierającego w ciągu doby przeciętne ilości pokarmów i płynów.
(2 pkt) a) Na podstawie wzorów zębowych podaj liczbę zębów w pełnym uzębieniu mlecznym i liczbę zębów w pełnym uzębieniu stałym. Liczba zębów w uzębieniu mlecznym ..............................................
(2 pkt)
Podaj funkcje zębów przednich oraz zębów tylnych w procesie pobierania i obróbki pokarmu w jamie ustnej. Zęby przednie ...............................................................................................................................
(1 pkt) Na schemacie I i II przedstawiono skład dwóch diet dorosłych osób prowadzących umiarkowanie aktywny tryb życia.
(3 pkt) W racjonalnym odżywianiu zaleca się stosowanie zasady 4 x 4 x 4, czyli cztery posiłki dziennie, spożywane co cztery godziny i zawierające cztery rodzaje składników pokarmowych. a) Podaj nazwy czterech rodzajów składników pokarmowych, które powinna zawierać prawidłowa dieta człowieka. b) Określ miejsce/miejsca trawienia jednego wybranego składnika pokarmowego.
(2 pkt) Bezpośrednią przyczyną otyłości jest dodatni bilans energetyczny, tzn. nadmiar energii pobranej w pokarmie w stosunku do potrzeb energetycznych organizmu. Aby schudnąć, należy przez odpowiednio długi czas utrzymywać deficyt energetyczny.
Podaj dwa przykłady działań, które mogą przyczynić się do utrzymania deficytu energetycznego organizmu i w konsekwencji do schudnięcia.
(1 pkt) Na schematach przedstawiono dwa rodzaje ruchów jelita.
Podaj, który z przedstawionych rodzajów ruchów jelita (I czy II) jest ruchem mieszającym miazgę pokarmową, oraz wyjaśnij, jakie znaczenie ma mieszanie miazgi pokarmowej dla dalszych procesów w przewodzie pokarmowym. 9
(2 pkt) Celiakia jest chorobą spowodowaną nadwrażliwością organizmu na gluten – główne białko ziaren pszenicy lub jego analogi zawarte w innych zbożach, np. w życie i jęczmieniu. Pewną rolę w wystąpieniu choroby odgrywają predyspozycje genetyczne oraz zaburzenia prawidłowej budowy jelita cienkiego. U osób ze skłonnością do celiakii gluten obecny w diecie aktywuje komórki układu odpornościowego, czego przejawem jest stan zapalny i niszczenie nabłonka jelita. Utrudnia to wchłanianie substancji odżywczych.
(2 pkt) Na schemacie przedstawiono działanie polirybosomu (polisomu) w procesie biosyntezy białka.
(3 pkt) Osoby dotknięte pewną chorobą genetyczną wykazują ogromną wrażliwość na oparzenia słoneczne. Cechuje je również wysokie ryzyko wystąpienia raka skóry. Wśród trojga dzieci pewnego małżeństwa znajduje się dziewczynka dotknięta tą chorobą. Rodzice i pozostałe rodzeństwo nie wykazują objawów choroby. a) Zaznacz właściwe dokończenie zdania (A lub B). Choroba ta jest warunkowana przez allel autosomalny b) Zapisz genotyp dziewczynki dotkniętej tą chorobą i genotypy jej rodziców.
(2 pkt) Hemofilia jest chorobą genetyczną, na którą najczęściej chorują mężczyźni, natomiast kobiety są głównie nosicielkami allelu warunkującego wystąpienie tej choroby. Hemofilia jest chorobą dziedziczną, sprzężoną z płcią. a) Wyjaśnij, co oznacza stwierdzenie, że hemofilia jest sprzężona z płcią. b) Na podstawie podanego opisu i własnej wiedzy podaj, czy allel warunkujący hemofilię jest recesywny, czy dominujący. Odpowiedź uzasadnij.
(2 pkt) W kariotypie osób chorych na przewlekłą białaczkę szpikową często obserwuje się tak zwany chromosom Filadelfia. Jest to zmieniony chromosom 22, który zawiera fragment pochodzący z chromosomu 9, natomiast na chromosomie 9 jest fragment pochodzący z chromosomu 22. a) Określ typ opisanej mutacji, zaznaczając poniżej właściwą odpowiedź. Jest to mutacja b) Podaj nazwę tej mutacji. .....................................................................................................
(1 pkt) Czynniki powodujące wzrost częstości mutacji nazywamy czynnikami mutagennymi. Należą do nich czynniki fizyczne oraz bardzo dużo związków chemicznych, które ogólnie nazywamy mutagennymi czynnikami chemicznymi. Spośród wymienionych związków chemicznych zaznacz ten, który może mieć dla człowieka działanie mutagenne. 11
(1 pkt) Wyhodowano transgeniczne świnie z ludzkim genem kodującym enzym, który modyfikuje łańcuchy cukrowe glikoprotein znajdujących się w błonach komórkowych. Tym samym enzym ten upodobnia glikoproteiny komórek świni do glikoprotein znajdujących się na powierzchni komórek ludzkich narządów – antygenów układu zgodności tkankowej człowieka. Naukowcy potrafią też usunąć z genomu świni geny, które warunkują powstawanie glikoprotein charakterystycznych dla błon komórkowych komórek świni.
(1 pkt) Poniżej podano informacje na temat wpływu człowieka na ekosystem.
Zaznacz informację odnoszącą się do ekosystemu naturalnego. do ekosystemu pierwotnego, ale wciąż przypomina go wyglądem i składem gatunkowym. działalności – został ukształtowany pod wpływem nowych warunków ekologicznych. wpływa zarówno na warunki środowiska, jak i na skład gatunkowy organizmów.
(1 pkt) Organizmy tworzące biocenozę powiązane są ze sobą różnymi zależnościami. Mogą to być zależności pośrednie, polegające na oddziaływaniu organizmów na siebie poprzez modyfikację biotopu, np. zmianę mikroklimatu. Inny rodzaj zależności to zależności bezpośrednie, np. kiedy organizmy konkurują lub współpracują ze sobą. Allelopatia jest formą konkurencji międzygatunkowej i polega na wydzielaniu przez rośliny i mikroorganizmy substancji ograniczających wzrost oraz rozwój innych gatunków, np. korzenie owsa wytwarzają substancję, która hamuje kiełkowanie nasion pszenicy. Na podstawie powyższych informacji zaznacz właściwe dokończenie zdania opisującego allelopatię. Allelopatia jest zależnością 12
(2 pkt) Warzucha polska (Cochlearia polonica) to roślina endemiczna, która w Polsce występowała wyłącznie na obrzeżach Pustyni Błędowskiej w pobliżu źródeł z zimną wodą. Warzucha wyginęła na tym obszarze, kiedy zanikły źródła wskutek obniżenia poziomu wód gruntowych spowodowanego działalnością górniczą człowieka. Botanicy, dostrzegając zagrożenie, przenieśli okazy warzuchy na obszar Jury Krakowsko-Częstochowskiej, dzięki czemu zachowała się do dziś.
(2 pkt) Zaobserwowano, że w ostatnich latach znacznie zwiększył się udział gospodarstw domowych w zanieczyszczaniu środowiska.
Podaj po jednym przykładzie sposobu zmniejszenia poniższych zanieczyszczeń środowiska naturalnego spowodowanych przez gospodarstwa domowe. 1. Zanieczyszczanie rzek ściekami komunalnymi ..................................................................... 2. Zanieczyszczenie powietrza przez dymy z małych kotłowni i pieców domowych 13