Matura CKE czerwiec, PR (F‑2015) · rozszerzony · formuła 2015
Ładowanie…
Biologia
Wampir zwyczajny (Desmodus rotundus) jest gatunkiem krwiopijnego nietoperza, występującym od Meksyku po południową Argentynę. Samica rodzi jedno młode, które początkowo jest karmione mlekiem, a następnie razem z matką wyrusza na łowy. Wampir zwyczajny żeruje nocą, pijąc krew ptaków i ssaków. Ostrymi zębami nacina skórę swych żywicieli i zlizuje krew, spływającą z ran. W ślinie wampirów znajdują się antykoagulanty – substancje zapobiegąjace nadmiernemu krzepnięciu krwi – oraz peptydy o działaniu znieczulającym. Żołądek wampira odpowiada za gromadzenie pobranej krwi oraz za wchłanianie z niej wody. Podczas pobierania pokarmu nerki zwierzęcia wytwarzają duże ilości hipoosmotycznego moczu. Kiedy nietoperz trawi pokarm podczas snu w dziennych kryjówkach, jego nerki wytwarzają małą ilość hiperosmotycznego moczu z wysokim stężeniem mocznika.
Na podstawie przedstawionych informacji podaj jedną cechę fizjologiczną wampira zwyczajnego, która pozwala jednoznacznie zaklasyfikować ten gatunek do ssaków.
Wykaż, że wydalanie przez wampira zwyczajnego dużych ilości hipoosmotycznego moczu podczas pobierania pokarmu jest adaptacją fizjologiczną do latania.
Określ, na czym polega pasożytnictwo, oraz wykaż, że przedstawiona w tekście zależność między wampirem zwyczajnym a ssakami i ptakami jest pasożytnictwem.
1 pkt – poprawna odpowiedź, uwzględniająca karmienie przez wampira zwyczajnego potomstwa mlekiem wytwarzanym przez matkę. 0 pkt – odpowiedź niespełniająca wymagań na 1 pkt albo brak odpowiedzi.
• Karmienie potomstwa mlekiem matki. • Wytwarzanie mleka przez samicę. Uwaga: Nie uznaje się odpowiedzi: „Obecność gruczołów mlecznych” – jako cechy anatomicznej.
1 pkt – poprawne wykazanie, że wydalanie dużych ilości hipoosmotycznego moczu wiąże się ze zmniejszeniem masy ciała nietoperza. 0 pkt – odpowiedź niespełniająca wymagań na 1 pkt albo brak odpowiedzi. Przykładowa odpowiedź Wraz z wydalanym moczem są usuwane duże ilości wody, co wpływa na obniżenie masy ciała.
1 pkt – podanie poprawnej definicji pasożytnictwa – korzyść dla pasożyta i szkoda dla żywiciela, które nie wiążą się z natychmiastowym zabiciem ofiary – oraz przykładów tych korzyści dla wampira i strat dla ssaków lub ptaków. 0 pkt – odpowiedź niespełniająca wymagań na 1 pkt albo brak odpowiedzi.
• Pasożytnictwo to forma antagonistycznego współżycia dwóch organizmów, z których jeden (pasożyt) czerpie korzyści kosztem drugiego (ofiary, żywiciela), działając na jego szkodę, ale nie zabijając go natychmiast. W tym przypadku wampir żywi się krwią ofiar. • Pasożytnictwo polega na tym, że pasożyt żyje na lub w żywicielu, korzysta z jego zasobów i mu szkodzi, przy czym żywiciel pozostaje przy życiu przez dłuższy czas. Taka sytuacja ma miejsce w przypadku wampirów i ich ofiar – nietoperze zyskują pokarm, a ptaki i ssaki są osłabione przez utratę części krwi. Uwaga: Nie uznaje się odpowiedzi, w których mowa jedynie o korzyściach jednej ze stron i stratach drugiej bez uwzględnienia informacji o tym, że ofiary nie są od razu zabijane (co odróżnia pasożytnictwo od drapieżnictwa).
Matura CKE czerwiec, PR (F‑2015) · rozszerzony · formuła 2015
Umaszczenie sierści kota jest determinowane przez współdziałanie wielu genów. Za umaszczenie pręgowane u kotów odpowiadają współdziałające dwa geny autosomalne A i M: • allel A – warunkuje uwidocznienie się pręgowania allel a – warunkuje brak pręgowania • allel M – odpowiada za pręgowanie tygrysie allel m – odpowiada za pręgowanie klasyczne. Trzeci gen T o dominacji niepełnej w stosunku do genów A i M modyfikuje ich ekspresję: • allel T – w stanie homozygotycznym decyduje o umaszczeniu gładkim (tzw. abisyńskim), a u heterozygot jest widoczne częściowe pręgowanie, występujące jedynie na łapach, na ogonie i na brzuchu allel t – w stanie homozygotycznym nie ma wpływu na umaszczenie. Na poniższych zdjęciach przedstawiono koty o pręgowaniu klasycznym (I) i tygrysim (II).
Podaj wszystkie możliwe genotypy kota z częściowym pręgowaniem typu klasycznego.
Kotka o pręgowaniu tygrysim i kocur o pręgowaniu klasycznym mają już potomstwo bez pręgowania i o pręgowaniu klasycznym.
Podaj genotypy pokolenia rodzicielskiego i zapisz krzyżówkę genetyczną z uwzględnieniem tylko loci A i M. Na podstawie krzyżówki genetycznej określ możliwe fenotypy w pokoleniu potomnym oraz podaj ich oczekiwany stosunek.
AAmmTt, AammTt
1 pkt – podanie dwóch poprawnych genotypów kota z częściowym pręgowaniem typu klasycznego. 0 pkt – odpowiedź niespełniająca wymagań na 1 pkt albo brak odpowiedzi.
Genotyp kotki: AaMm Genotyp kocura: Aamm Krzyżówka: ♂ Am am ♀ AAMm AaMm AM (pręgowanie tygrysie) (pręgowanie tygrysie) AAmm Aamm Am (pręgowanie klasyczne) (pręgowanie klasyczne) AaMm aaMm aM (pręgowanie tygrysie) (brak pręgowania) Aamm aamm am (pręgowanie klasyczne) (brak pręgowania) Stosunek fenotypowy: pręgowanie tygrysie : pręgowanie klasyczne : brak pręgowania – 3 : 3 : 2
rozwiązań zadań
3 pkt – podanie poprawnych genotypów ORAZ poprawne zapisanie krzyżówki genetycznej, ORAZ za poprawne podanie oczekiwanego stosunku fenotypowego wśród potomstwa. 2 pkt – podanie poprawnych genotypów ORAZ poprawne zapisanie krzyżówki genetycznej. 1 pkt – podanie poprawnych genotypów. 0 pkt – odpowiedź niespełniająca wymagań na 1 pkt albo brak odpowiedzi.
Matura CKE czerwiec, PR (F‑2023) · rozszerzony · formuła 2023
Wampir zwyczajny (Desmodus rotundus) jest gatunkiem krwiopijnego nietoperza, występującym od Meksyku po południową Argentynę. Samica rodzi jedno młode, które początkowo jest karmione mlekiem, a następnie razem z matką wyrusza na łowy. Wampir zwyczajny żeruje nocą, pijąc krew ptaków i ssaków. Ostrymi zębami nacina skórę swych żywicieli i zlizuje krew, spływającą z ran. W ślinie wampirów znajdują się antykoagulanty – substancje zapobiegąjace nadmiernemu krzepnięciu krwi – oraz peptydy o działaniu znieczulającym. Żołądek wampira odpowiada za gromadzenie pobranej krwi oraz za wchłanianie z niej wody. Podczas pobierania pokarmu nerki zwierzęcia wytwarzają duże ilości hipoosmotycznego moczu. Kiedy nietoperz trawi pokarm podczas snu w dziennych kryjówkach, jego nerki wytwarzają małą ilość hiperosmotycznego moczu z wysokim stężeniem mocznika.
Na podstawie przedstawionych informacji podaj jedną cechę fizjologiczną wampira zwyczajnego, która pozwala jednoznacznie zaklasyfikować ten gatunek do ssaków.
Wykaż, że wydalanie przez wampira zwyczajnego dużych ilości hipoosmotycznego moczu podczas pobierania pokarmu jest adaptacją fizjologiczną do latania.
Określ, na czym polega pasożytnictwo, oraz wykaż, że przedstawiona w tekście zależność między wampirem zwyczajnym a ssakami i ptakami jest pasożytnictwem.
1 pkt – poprawna odpowiedź, uwzględniająca karmienie przez wampira zwyczajnego potomstwa mlekiem wytwarzanym przez matkę. 0 pkt – odpowiedź niespełniająca wymagań na 1 pkt albo brak odpowiedzi.
• Karmienie potomstwa mlekiem matki. • Wytwarzanie mleka przez samicę. Uwaga: Nie uznaje się odpowiedzi: „Obecność gruczołów mlecznych” – jako cechy anatomicznej.
1 pkt – poprawne wykazanie, że wydalanie dużych ilości hipoosmotycznego moczu wiąże się ze zmniejszeniem masy ciała nietoperza. 0 pkt – odpowiedź niespełniająca wymagań na 1 pkt albo brak odpowiedzi. Przykładowa odpowiedź Wraz z wydalanym moczem są usuwane duże ilości wody, co wpływa na obniżenie masy ciała.
1 pkt – podanie poprawnej definicji pasożytnictwa – korzyść dla pasożyta i szkoda dla żywiciela, które nie wiążą się z natychmiastowym zabiciem ofiary – oraz przykładów tych korzyści dla wampira i strat dla ssaków lub ptaków. 0 pkt – odpowiedź niespełniająca wymagań na 1 pkt albo brak odpowiedzi.
rozwiązań zadań Uwaga: Nie uznaje się odpowiedzi, w których mowa jedynie o korzyściach jednej ze stron i stratach drugiej bez uwzględnienia informacji o tym, że ofiary nie są od razu zabijane (co odróżnia pasożytnictwo od drapieżnictwa).
Matura CKE czerwiec, PR (F‑2023) · rozszerzony · formuła 2023
Umaszczenie sierści kota jest determinowane przez współdziałanie wielu genów. Za umaszczenie pręgowane u kotów odpowiadają współdziałające dwa geny autosomalne A i M: • allel A – warunkuje uwidocznienie się pręgowania allel a – warunkuje brak pręgowania • allel M – odpowiada za pręgowanie tygrysie allel m – odpowiada za pręgowanie klasyczne. Trzeci gen T o dominacji niepełnej w stosunku do genów A i M modyfikuje ich ekspresję: • allel T – w stanie homozygotycznym decyduje o umaszczeniu gładkim (tzw. abisyńskim), a u heterozygot jest widoczne częściowe pręgowanie, występujące jedynie na łapach, na ogonie i na brzuchu allel t – w stanie homozygotycznym nie ma wpływu na umaszczenie. Na poniższych zdjęciach przedstawiono koty o pręgowaniu klasycznym (I) i tygrysim (II).
Podaj wszystkie możliwe genotypy kota z częściowym pręgowaniem typu klasycznego.
Kotka o pręgowaniu tygrysim i kocur o pręgowaniu klasycznym mają już potomstwo bez pręgowania i o pręgowaniu klasycznym.
Podaj genotypy pokolenia rodzicielskiego i zapisz krzyżówkę genetyczną z uwzględnieniem tylko loci A i M. Na podstawie krzyżówki genetycznej określ możliwe fenotypy w pokoleniu potomnym oraz podaj ich oczekiwany stosunek.
AAmmTt, AammTt
1 pkt – podanie dwóch poprawnych genotypów kota z częściowym pręgowaniem typu klasycznego. 0 pkt – odpowiedź niespełniająca wymagań na 1 pkt albo brak odpowiedzi.
Genotyp kotki: AaMm Genotyp kocura: Aamm Krzyżówka: ♂ Am am ♀ AAMm AaMm AM (pręgowanie tygrysie) (pręgowanie tygrysie) AAmm Aamm Am (pręgowanie klasyczne) (pręgowanie klasyczne) AaMm aaMm aM (pręgowanie tygrysie) (brak pręgowania) Aamm aamm am (pręgowanie klasyczne) (brak pręgowania) Stosunek fenotypowy: pręgowanie tygrysie : pręgowanie klasyczne : brak pręgowania – 3 : 3 : 2
rozwiązań zadań
3 pkt – podanie poprawnych genotypów ORAZ poprawne zapisanie krzyżówki genetycznej, ORAZ za poprawne podanie oczekiwanego stosunku fenotypowego wśród potomstwa. 2 pkt – podanie poprawnych genotypów ORAZ poprawne zapisanie krzyżówki genetycznej. 1 pkt – podanie poprawnych genotypów. 0 pkt – odpowiedź niespełniająca wymagań na 1 pkt albo brak odpowiedzi.
Matura CKE maj, PR (F‑2015) · rozszerzony · formuła 2015
Na zdjęciu mikroskopowym przedstawiono fragment przekroju poprzecznego pewnego organu roślinnego.
Dokończ zdanie. Zaznacz odpowiedź A albo B oraz jej uzasadnienie 1. albo 2. Na zdjęciu przedstawiono przekrój poprzeczny przez
Podaj nazwy tkanek przewodzących oznaczonych na zdjęciu mikroskopowym numerami I i II. I. ............................................................ II. ....................................................................
B2
1 pkt – odpowiedź poprawna. 0 pkt – odpowiedź niespełniająca wymagań na 1 pkt albo brak odpowiedzi.
I. łyko / floem / łyko pierwotne / floem pierwotny II. drewno / ksylem / drewno pierwotne / ksylem pierwotny / metaksylem
1 pkt – poprawne podanie nazw obu tkanek przewodzących. 0 pkt – odpowiedź niespełniająca wymagań na 1 pkt albo brak odpowiedzi.
Matura CKE maj, PR (F‑2015) · rozszerzony · formuła 2015
(0–1) Na poniższym rysunku przedstawiono kości obręczy kończyn górnych człowieka widziane od tyłu. Na rysunku pominięto kości szkieletu osiowego oraz kości części wolnej kończyn górnych.
Nazwa kości X: obojczyk / clavicula Nazwa kości Y: łopatka / scapula Uwaga: Uznaje się odpowiedzi „kość obojczykowa” oraz „kość łopatkowa”.
1 pkt – podanie poprawnych nazw kości. 0 pkt – odpowiedź niespełniająca wymagań na 1 pkt albo brak odpowiedzi.
rozwiązań zadań
Matura CKE maj, PR (F‑2015) · rozszerzony · formuła 2015
Zanim genom człowieka został zsekwencjonowany, spodziewano się, że zawiera on 80 000–100 000 genów kodujących białka. Ostatecznie okazało się, że tych genów jest około 20 000. Wstępna ocena była tak wysoka, ponieważ opierała się na założeniu, że pojedynczy gen zawiera informację o pojedynczym mRNA i o pojedynczym białku. Obecnie wiadomo, że wiele genów człowieka zlokalizowanych w DNA jądrowym ma alternatywne szlaki składania RNA.
Uzupełnij zdanie. Zaznacz odpowiedź spośród oznaczonych literami A i B oraz odpowiedź spośród oznaczonych literami C i D. Alternatywne składanie RNA zachodzi w przypadku genów i polega na łączeniu – w różnych kombinacjach –
BC
rozwiązań zadań zależności między organizmem 3) przedstawia proces potranskrypcyjnej a środowiskiem […]. obróbki RNA u organizmów eukariotycznych; 5) porównuje strukturę genomu prokariotycznego i eukariotycznego.
1 pkt – odpowiedź poprawna. 0 pkt – odpowiedź niespełniająca wymagań na 1 pkt albo brak odpowiedzi.
2 pkt – poprawne wypełnienie czterech komórek tabeli. 1 pkt – poprawne wypełnienie pierwszej kolumny tabeli LUB jednego wiersza tabeli. 0 pkt – odpowiedź niespełniająca wymagań na 1 pkt albo brak odpowiedzi.
Lp. Nazwa organellum Czy zachodzi translacja? (tak / nie) 1. jądro / jądro komórkowe nie 2. mitochondrium tak Lp. Nazwa organellum Czy zachodzi translacja? (tak / nie) 1. jądro / jądro komórkowe nie 2. jąderko nie Uwaga: Kolejność wierszy w tabeli nie ma znaczenia.
Matura CKE maj, PR (F‑2015) · rozszerzony · formuła 2015
Prawidłowa segregacja chromatyd siostrzanych podczas mitozy wymaga obecności wielu białek, w tym – specjalnych kompleksów białkowych: kohezyn. Przytrzymują one chromatydy siostrzane razem aż do czasu ich rozdzielenia się. Całkowite zniesienie przylegania chromatyd siostrzanych następuje dzięki przecięciu kohezyn przez enzymy proteolityczne – separazy. Poniższy rysunek przedstawia typowe położenie kohezyn i chromatyd siostrzanych podczas dwóch różnych faz mitozy.
Podaj nazwę wiązania chemicznego hydrolizowanego przez separazy.
Podaj nazwy dwóch faz mitozy, na których granicy dochodzi do zniesienia przylegania chromatyd siostrzanych dzięki działaniu separaz.
Podaj nazwę fazy cyklu komórkowego, podczas której zachodzi replikacja DNA, prowadząca do wytworzenia chromatyd siostrzanych.
1 pkt – podanie poprawnej nazwy wiązania hydrolizowanego przez separazy. 0 pkt – odpowiedź niespełniająca wymagań na 1 pkt albo brak odpowiedzi.
peptydowe / amidowe Uwaga: Nie uznaje się odpowiedzi zbyt ogólnych, np. „wiązanie kowalencyjne”.
1 pkt – podanie dwóch poprawnych nazw faz mitozy. 0 pkt – odpowiedź niespełniająca wymagań na 1 pkt albo brak odpowiedzi.
rozwiązań zadań
• na granicy metafazy i anafazy • anafaza, metafaza
1 pkt – podanie poprawnej nazwy fazy cyklu komórkowego. 0 pkt – odpowiedź niespełniająca wymagań na 1 pkt albo brak odpowiedzi.
• faza S • interfaza • faza S interfazy
Matura CKE maj, PR (F‑2015) · rozszerzony · formuła 2015
(0–3) U muszki owocowej (Drosophila melanogaster) allel B warunkuje brązową barwę ciała i wykazuje pełną dominację nad allelem b, warunkującym czarną barwę ciała. Allel D warunkuje wykształcanie odnóży o normalnej długości i wykazuje pełną dominację nad allelem d, warunkującym występowanie krótkich odnóży. Geny B i D są położone na chromosomie drugim, w odległości 17,5 cM od siebie. BD Skrzyżowano podwójnie heterozygotycznego samca o genotypie z czarną samicą mającą bd krótkie odnóża. 1. Zapisz genotyp opisanej samicy. W zapisie zastosuj podane oznaczenia alleli i uwzględnij położenie loci na chromosomach. 2. Uzupełnij tabelę. Zapisz cztery możliwe genotypy gamet wytwarzanych przez opisanego samca oraz podaj prawdopodobieństwo wystąpienia każdego genotypu gamety. 3. Podaj prawdopodobieństwo, że muszka – losowo wybrana spośród potomstwa krzyżowanej pary opisanych muszek – będzie miała brązową barwę ciała i normalnie wykształcone odnóża.
| Lp. | Genotyp gamety | Prawdopodobieństwo jego wystąpienia |
|---|---|---|
| 1. | ||
| 2. | ||
| 3. |
1. bd lub bd / bd , lub bd // bd bd 2. 1. BD 41,25 % lub 0,4125 2. bd 41,25 % lub 0,4125 3. Bd 8,75 % lub 0,0875 4. bD 8,75 % lub 0,0875 3. 41,25 % lub 0,4125 Uwaga: Jeżeli zdający podaje niepełne rozwiązanie w przypadku genotypu samicy: bbdd, a więc właściwy genotyp, ale nieuwzględniający w zapisie położenia loci na chromosomach, to za
całego zadania przyznaje się maksymalnie 2 pkt. Jeżeli zdający stosuje podczas obliczeń zaokrąglenia, to za rozwiązanie całego zadania przyznaje się maksymalnie 2 pkt. Dopuszcza się odpowiedzi, z których wynika, że rekombinacja genetyczna zachodzi wyłącznie u samic D. melanogaster.
rozwiązań zadań
3 pkt – poprawne podanie: • genotypu samicy ORAZ • genotypów gamet wraz z prawdopodobieństwem ich wystąpienia ORAZ • prawdopodobieństwa pojawienia się wśród potomstwa krzyżowanej pary muszek osobnika barwy brązowej o normalnie wykształconych odnóżach. 2 pkt – poprawne podanie: • genotypu samicy ORAZ • genotypów gamet wraz z prawdopodobieństwem ich wystąpienia 1 pkt – poprawne podanie genotypu samicy. 0 pkt – odpowiedź niespełniająca wymagań na 1 pkt albo brak odpowiedzi.
Matura CKE maj, PR (F‑2015) · rozszerzony · formuła 2015
Pająk z rodzaju Pamphobeteus i żaba Chiasmocleis royi mogą żyć razem w tym samym miejscu. Nora pająka zapewnia chłodne, wilgotne środowisko i stanowi schronienie przed wysuszeniem oraz przed zmianami temperatury. Pająki chronią żaby przed drapieżnikami, nie wyrządzają żabom krzywdy i umożliwiają im łatwy dostęp do miejsc żerowania. C. royi pomaga w pozbyciu się z nory i z jej otoczenia mrówek i larw much, które odżywiają się jajami oraz potomstwem pająka.
Podaj nazwę zależności międzygatunkowej występującej między pająkiem z rodzaju Pamphobeteus a żabą C. royi. Odpowiedź uzasadnij z uwzględnieniem przykładów korzyści lub strat właściwych dla wymienionych organizmów.
Podaj różnicę w sposobie trawienia pokarmu przez pająki i przez płazy.
1 pkt – podanie poprawnej nazwy zależności ORAZ poprawne uzasadnienie, odnoszące się do przykładów korzyści (netto) dla obydwu organizmów. 0 pkt – odpowiedź niespełniająca wymagań na 1 pkt albo brak odpowiedzi. Nazwa zależności mutualizm / mutualizm fakultatywny
• Pająki umożliwiają żabie dostęp do żerowania, a żaba pomaga w ograniczeniu liczebność mrówek i larw much, które odżywiają się jajami oraz potomstwem pająka. • Pająk chroni żabę przed drapieżnikami, a żaba zjada mrówki, które szkodzą pająkowi. Uwaga: Nie uznaje się zbyt ogólnych sformułowań, np.: zależność nieantagonistyczna, protekcjonizm. Nie uznaje się uzasadnień odnoszących się wyłącznie do definicji mutualizmu, bez odniesienia do przykładów korzyści odnoszonych przez organizmy, np. „Jest to mutualizm, ponieważ obydwa organizmy odnoszą z tej zależności korzyści netto”. Nie uznaje się odpowiedzi: „mutualizm obligatoryjny” oraz „symbioza”. Dopuszcza się odpowiedź „protokooperacja” jako nazwę zależności.
1 pkt – poprawne porównanie sposobów trawienia: pozajelitowego i wewnątrzustrojowego przez pająki oraz wewnątrzustrojowego przez płazy. 0 pkt – odpowiedź niespełniająca wymagań na 1 pkt albo brak odpowiedzi.
• Pająki zaczynają trawić pokarm pozaustrojowo, a płazy trawią wyłącznie wewnątrzustrojowo. • Pająki trawią pokarm głównie pozajelitowo, a płazy – wewnątrz układu pokarmowego. • Pająki odżywiają się pokarmem płynnym, powstającym w wyniku trawienia proteolitycznego ofiary, a potem kończą trawienie pokarmu wewnątrzustrojowo. Płazy trawią tylko w obrębie przewodu pokarmowego. Uwaga: Nie uznaje się odpowiedzi odnoszących się do „wewnątrzkomórkowego” trawienia pokarmu u płazów, np. „Pająki zewnątrzkomórkowo, a płazy – wewnątrzkomórkowo”. Dopuszcza się odpowiedzi odnoszące się do trawienia przez pająki wyłącznie pozaustrojowo, np. „Pająki trawią pozaustrojowo, a płazy – wewnątrzustrojowo”.
Uzupełnij tabelę. Podaj nazwy dwóch organellów komórki człowieka, w których odbywa się proces transkrypcji genów, oraz rozstrzygnij, czy w tych organellach zachodzi także proces translacji.
| Lp. | Nazwa organellum | Czy zachodzi translacja? (tak / nie) |
|---|---|---|
| 1. | ||
| 2. |
| 4. |