Arkusz maturalny
(2 pkt) Skóra jest narażona na działanie wielu czynników środowiska zewnętrznego, między innymi promieniowania słonecznego. Są różne poglądy dotyczące wpływu promieni słonecznych na organizm człowieka. Jedni uważają, że mają one wpływ pozytywny, inni – że negatywny.
(2 pkt) Na rysunkach w sposób schematyczny przedstawiono budowę włókien mięśnia szkieletowego (A) i mięśnia sercowego (B). Rys. A Włókna mięśnia szkieletowego Rys. B Włókna mięśnia sercowego Porównując informacje z przedstawionych rysunków, podaj jedną wspólną cechę budowy dla obu rodzajów włókien mięśniowych i jedną cechę różniącą budowę tych włókien. Próbny egzamin maturalny z biologii 3
(2 pkt) Na rysunku przedstawiono szkielet kończyny dolnej (wraz z częścią kości miednicznej) i kość krzyżową człowieka.
(2 pkt) Gruczoły trawienne występujące w układzie pokarmowym człowieka można pogrupować na leżące w ścianie i poza ścianą przewodu pokarmowego. Do pierwszych należą gruczoły żołądkowe i jelitowe, do drugich – ślinianki, trzustka i wątroba. Wydzieliny gruczołów wprowadzane są do określonych odcinków przewodu pokarmowego, gdzie spełniają określoną rolę biologiczną.
Dokończ schemat, tak aby poprawnie ilustrował pogrupowanie gruczołów trawiennych przedstawionych w powyższym tekście. gruczoły trawienne Próbny egzamin maturalny z biologii
(2 pkt) Poszczególne odcinki przewodu pokarmowego swoją budową przystosowane są do pełnienia określonych funkcji. Wśród poniższych zdań od A do E zaznacz dwa, które są prawdziwe.
(2 pkt) Wątroba w organizmie człowieka pełni wiele funkcji.
Uzupełnij poniższe sformułowania (A i B) dotyczące funkcji wątroby. A. Wątroba ułatwia trawienie tłuszczów, produkując ........................................................... B. W wątrobie jest magazynowany nadmiar ....................................... w postaci glikogenu.
(1 pkt) Witaminy są niezbędne do prawidłowego funkcjonowania organizmu człowieka. Niedobór nawet jednej z nich może prowadzić do poważnych zaburzeń fizjologicznych. Można tego uniknąć, stosując odpowiednie zasady racjonalnego odżywiania. Wśród zamieszczonych niżej sformułowań od A do D zaznacz to, które określa sposób komponowania składu posiłków sprzyjający dostarczeniu organizmowi różnych witamin.
(1 pkt) Rytmiczną zmianę objętości klatki piersiowej podczas wdechów i wydechów umożliwiają dwa rodzaje mięśni oddechowych: przepona i mięśnie międzyżebrowe.
Podaj nazwę mięśnia, który będzie głównie umożliwiał oddech człowiekowi z ograniczoną ruchomością klatki piersiowej (np. przez założony na niej opatrunek gipsowy). Próbny egzamin maturalny z biologii 5
(2 pkt) Na schemacie przedstawiono wartości objętości powietrza składające się na całkowitą pojemność płuc. a) podaj wartość objętości powietrza, która może być dodatkowo pobrana, ponad objętość oddechową, w czasie maksymalnego wdechu ....................... , b) podaj wartość objętości powietrza, która może być usunięta z płuc w czasie maksymalnego wydechu (po wcześniejszym maksymalnym wdechu) ....................... .
(2 pkt) Szacuje się, że w Polsce pali papierosy co drugi mężczyzna i co trzecia kobieta. Szkodliwy wpływ dymu tytoniowego na organizm człowieka nie podlega dyskusji. PALENIE nikotyna, tlenek węgla, substancje drażniące, TYTONIU substancje smołowate a) Podaj nazwę składnika dymu tytoniowego, który ogranicza przenoszenie tlenu przez hemoglobinę. b) Wyjaśnij, dlaczego ten składnik dymu tytoniowego ogranicza przenoszenie tlenu przez hemoglobinę. 6 Próbny egzamin maturalny z biologii
(2 pkt) W tabeli przedstawiono przybliżone dane z 2004 roku dotyczące liczby zachorowań (w Polsce) na gruźlicę płuc kobiet i mężczyzn w wybranych trzech grupach wiekowych. Liczba zachorowań na gruźlicę płuc w wybranych grupach wiekowych
Przedstaw, w jednym układzie współrzędnych, powyższe dane w formie diagramu słupkowego, porównując zachorowalność na gruźlicę płuc kobiet i mężczyzn w każdej z podanych grup wiekowych. Próbny egzamin maturalny z biologii 7 Grupy wiekowe I 30-39 lat II 40-49 lat III 50-59 lat kobiety 400 500 400 mężczyźni 700 1500 1500
(2 pkt) Na rysunkach A, B, C przedstawiono rozmieszczenie naczyń krwionośnych i limfatycznych w wybranych strukturach organizmu człowieka. A. Kosmek jelitowy B. Pęcherzyki płucne C. Nefron
Uzupełnij tabelę określeniami wybranymi spośród podanych niżej (od 1 do 6) tak, żeby poprawnie określić różnice między układem krwionośnym i limfatycznym na przykładzie struktur przedstawionych na rysunkach. 1. – jeden rodzaj naczyń, 2. – dwa rodzaje naczyń, 3. – trzy rodzaje naczyń, 4. składniki pokarmowe, 5. – gazy oddechowe, 6. – zbędne produkty przemiany materii.
| Cechy | Układ krwionośny | Układ limfatyczny |
|---|---|---|
| Liczba rodzajów naczyń (ze względu na kierunek przepływu płynów) | ||
| Rodzaj transportowanych substancji |
(2 pkt) Poniżej w sposób uproszczony przedstawiono przekrój przez tętnicę człowieka zdrowego (A) i przez tętnicę człowieka, u którego stwierdzono miażdżycę ściany tętnicy (B). Interpretując informacje z rysunków, a) opisz zmianę w budowie tętnicy wywołaną odkładaniem się w niej cholesterolu. b) przedstaw możliwy wpływ tej zmiany na krążenie krwi w naczyniach. a) ................................................................................................................................................. b) ................................................................................................................................................. 8 Próbny egzamin maturalny z biologii
(1 pkt) W różnych sytuacjach zdrowotnych i zmieniających się warunkach środowiskowych w zależności od rodzaju pracy i aktywności ruchowej organizm człowieka może być narażony na nadmierne uwodnienie lub odwodnienie. W poniższej tabeli przedstawiono dobowe zestawienie źródeł pobieranej wody i jej fizjologicznych strat w organizmie człowieka.
Podaj, czy organizm człowieka, którego dotyczy powyższe zestawienie jest w stanie odwodnienia? Odpowiedź uzasadnij jednym argumentem. Źródła wody (przeciętnie) Straty wody (przeciętnie) 1200 cm3 – napoje 1000 cm3 – woda z pokarmu 300 cm3 – woda będąca produktem metabolizmu 1500 cm3 – z moczem 900 cm3 – na skutek parowania przez skórę i z dróg oddechowych 100 cm3 – z kałem
(1 pkt) Prawidłowy skład krwi jest jednym z warunków dobrego funkcjonowania organizmu człowieka. Na schemacie przedstawiono regulację ilości jednego ze składników krwi u osób po krwotokach lub przebywających na dużych wysokościach. Krwotoki lub przebywanie Zmniejszona ilość na dużych wysokościach tlenu dostarczanego Niskie ciśnienie do tkanek (parcjalne) tlenu Wytworzenie Wzrost dopływu tlenu Tworzenie określonego w nerce do tkanek typu krwinek erytropoetyny
Podaj nazwę krwinek, których wytwarzanie pobudza erytropoetyna.
(2 pkt) Podstawową jednostką strukturalną układu nerwowego jest neuron. Na rysunkach przedstawiono kilka przykładów tych komórek. Próbny egzamin maturalny z biologii 9
Porównaj przedstawione neurony i podaj po dwie ich cechy, wybrane spośród od 1. do 5., które odzwierciedlają zróżnicowanie lub podobieństwo budowy tych komórek. 1. – kształt neuronu, 2. – części składowe neuronu (ciało komórki, dwa rodzaje wypustek), 3. – obecność jądra komórkowego, 4. – długość wypustek, 5. – liczba dendrytów.
(2 pkt) Układ nerwowy człowieka jest zbudowany z części ośrodkowej (mózg i rdzeń kręgowy) i obwodowej (nerwy obwodowe). W obrębie każdej z części wyróżnia się elementy odpowiedzialne za pełnienie określonych funkcji.
Przyporządkuj określonym elementom budowy układu nerwowego (od A do D) po jednej pełnionej przez nie funkcji, wybranej spośród oznaczonych od I do V. Element budowy Funkcja A. Kora mózgowa I. Przewodzi impulsy z ośrodkowego układu nerwowego do mięśni i gruczołów. B. Móżdżek II. Odpowiada między innymi za świadomość, pamięć, mowę. C. Nerw czuciowy III. Odpowiada za przewodzenie impulsów z mózgu i do mózgu. D. Nerw ruchowy IV. Koordynuje złożone ruchy, odpowiada za postawę i równowagę ciała. V. Przewodzi impulsy z narządów zmysłu do ośrodkowego układu nerwowego.
(2 pkt) Ściana gałki ocznej jest trójwarstwowa. W jednej z warstw występuje obszar zwany plamką żółtą. a) Podaj nazwę warstwy gałki ocznej, której częścią jest plamka żółta: ............................. b) Przedstaw rolę plamki żółtej w procesie widzenia.
(1 pkt) Odruchy (bezwarunkowe i warunkowe) są odpowiedzią układu nerwowego na bodźce. Wśród wymienionych niżej cech odruchów podkreśl dwie, które charakteryzują odruchy warunkowe. niepowtarzane zanikają, wrodzone, uwarunkowane genetycznie, nabyte w ciągu życia, w ich powstawaniu nie uczestniczy mózg 10 Próbny egzamin maturalny z biologii
(2 pkt) Oddziaływujące na organizm czynniki stresogenne mogą wywoływać różne reakcje. Na grupie uczniów zaplanowano przeprowadzenie obserwacji, której celem było sprawdzenie słuszności stwierdzenia, że reakcją na niezapowiedziany sprawdzian jest przyspieszenie akcji serca.
Uzupełnij plan obserwacji, podając a) nazwę parametru, który należy mierzyć: .........................................................................,
(1 pkt) Stan organizmu noworodka tuż po urodzeniu można ocenić na przykład wg skali Apgar. Kryteria tej oceny zamieszczono w tabeli. Punktacja opisanego noworodka Kryteria oceny Punktacja 0 1 2 ........ pkt Czynność serca brak poniżej 100 uderzeń/min. ponad 100 uderzeń/min. ........ pkt Oddychanie brak nieregularne, słaby krzyk prawidłowe, głośny krzyk ........ pkt Napięcie mięśni brak, wiotkie słabe prawidłowe, kończyny zgięte ........ pkt Reakcja na bodźce – wprowadzenie cewnika do nosa brak grymas krzyk, kichanie ........ pkt Barwa skóry sina, blada sina barwa kończyn różowa
(1 pkt) Niektóre układy narządów w organizmie człowieka (ze względu na strukturę i sposób funkcjonowania) poza rolą związaną z określonym procesem życiowym oddziaływują też na inne układy, pełniąc przez to w organizmie funkcję koordynującą, regulującą lub integrującą (scalającą). Uwzględniając powyższe informacje, zaznacz wśród zestawów układów od A do D ten, który zawiera wyłącznie nazwy układów, z których każdy pełni przynajmniej jedną spośród wymienionych funkcji (koordynującą, regulującą, integrującą). Próbny egzamin maturalny z biologii 11
(2 pkt) Na schemacie przedstawiono dwa etapy ekspresji informacji genetycznej.
Podaj nazwy etapów oznaczonych cyframi 1 i 2. 12 Próbny egzamin maturalny z biologii
(2 pkt) Poniżej przedstawiono zespoły chromosomów (kariotypy) trzech osób. Literą A oznaczono kariotyp prawidłowy, B – kariotyp osoby z zespołem Turnera, C – kariotyp osoby z zespołem Downa.
Porównaj przedstawione na rysunkach zespoły chromosomów i podaj po jednej różnicy
(2 pkt) Załóżmy, że wrodzone bielactwo, inaczej albinizm, (objawiający się brakiem barwnika głównie w skórze, włosach i tęczówce oka) jest warunkowane recesywnym allelem genu niesprzężonego z płcią i dziedziczy się według praw Mendla. Heterozygoty nie wykazują albinizmu. Cecha ta występuje tylko u homozygot recesywnych.
Zapisz genotypy rodziców i dziecka, jeżeli wiadomo, że u dziecka wystąpiły objawy albinizmu, chociaż jego rodzice nie byli albinotyczni. Próbny egzamin maturalny z biologii 13
(1 pkt) U ludzi, metody inżynierii genetycznej w ramach terapii genowej, ze względów etycznych są wykorzystywane tylko do modyfikowania genomów komórek somatycznych (budujących ciało). Z terapią genową duże nadzieje wiążą lekarze, ponieważ dzięki niej będzie można na przykład naprawić defekty komórkowe. Zwolennicy tej metody leczenia uważają, że w przyszłości będzie ona coraz częściej stosowana w medycynie. Są już na świecie ośrodki naukowe, w których podjęto badania z udziałem chętnych osób.
Sformułuj argument uzasadniający celowość prowadzenia badań nad stosowaniem w medycynie terapii genowej.
(1 pkt) Na rysunku w uproszczony sposób zobrazowano pogoń okoni za płociami. płocie okonie
Podaj nazwę międzypopulacyjnej zależności antagonistycznej zilustrowanej rysunkiem.
(1 pkt) Skutki oddziaływań międzypopulacyjnych mogą być różne. Na przykład w Ameryce Północnej jedną z granic występowania łosia kanadyjskiego wyznacza granica występowania jelenia wirginijskiego, mimo że nie ma żadnego bezpośredniego oddziaływania między łosiem i jeleniem. Cała populacja jelenia jest zarażona drobnym, pasożytniczym nicieniem. Jaja nicieni są usuwane na zewnątrz i po zjedzeniu przez roślinożercę rozwijają się w jego organizmie. Pasożyt ten dla jeleni jest nieszkodliwy, a dla łosi śmiertelny. Na podstawie informacji z powyższego tekstu, wśród zdań od A do D zaznacz to, które w sposób prawidłowy przedstawia ciąg zdarzeń, prowadzący do ograniczenia występowania populacji łosia kanadyjskiego na terenie zasięgu populacji jelenia wirginijskiego. łosie. występowania w Ameryce Północnej jest ograniczony. łosi spowodowanej rozwojem w ich organizmie tych pasożytów. wpływa na zasięg łosi. 14 Próbny egzamin maturalny z biologii
(2 pkt) Poniższy schemat ilustruje przykładowe zależności pokarmowe w biocenozie wodnej. Załóżmy, że wskutek nieprzemyślanej działalności człowieka w krótkim czasie wyginęły w tej biocenozie ryby planktonożerne. Przykłady następstw wyginięcia tych ryb dla populacji większych zwierząt bezkręgowych (wraz z uzasadnieniem) przedstawiono w poniższej tabeli.
Oceń prawdziwość sformułowań (w odniesieniu do podanych wyżej informacji), wpisując w wolną kratkę tabeli literę P, jeżeli obie części sformułowania są prawdziwe, literę F – jeżeli nawet jedna z części jest fałszywa. Lp. Możliwe następstwa dla populacji większych zwierząt bezkręgowych wkrótce po wyginięciu ryb planktonożernych Uzasadnienie P lub F 1. Może wzrosnąć liczebność większych zwierząt bezkręgowych, ponieważ będą miały dostęp do większych zasobów pokarmu. 2. Może wzrosnąć liczebność większych zwierząt bezkręgowych, ponieważ ryby drapieżne nie mają wpływu na liczebność tych bezkręgowców. 3. Wyginięcie ryb planktonożernych nie będzie miało żadnego wpływu na liczebność większych zwierząt bezkręgowych, ponieważ nie uległa zmianie ich baza pokarmowa. 4. Może zmniejszyć się liczebność większych zwierząt bezkręgowych, ponieważ będą jedynym pokarmem dla ryb drapieżnych.
(2 pkt) Makulatura jest głównym składnikiem śmieci na świecie. W Stanach Zjednoczonych już w 1990 roku stanowiła 50% ogółu śmieci. Należy sądzić, że i u nas składowanie makulatury zacznie urastać do rangi problemu. Tymczasem sposób jej wykorzystania do produkcji papieru jest dobrze znany od dawna i nie trzeba opracowywać żadnych nowych technologii. Użycie makulatury do produkcji papieru zmniejsza zapotrzebowanie na drewno. Na podstawie informacji zawartych w tekście, podaj dwa powody związane z ochroną środowiska przyrodniczego, dla których warto rozwijać sprawną organizację skupu i przetwarzania makulatury. Próbny egzamin maturalny z biologii 15