Podziały i genetyka
Dziedziczenie z płcią, kodominancja i niepełna dom.
Pierwiastki biogenne i właściwości wody
Pierwiastki biogenne C, H, O, N, P i S tworzą większość związków organicznych. Węgiel buduje szkielety cząsteczek, azot występuje w aminokwasach i zasadach azotowych, fosfor w ATP, kwasach nukleinowych i fosfolipidach, a siarka stabilizuje część białek przez mostki disiarczkowe.
Polarna budowa cząsteczki wody i możliwość tworzenia wiązań wodorowych wyjaśniają jej dużą pojemność cieplną, wysokie ciepło parowania, kohezję, adhezję i dobre właściwości rozpuszczające wobec substancji jonowych oraz polarnych.
Lód ma mniejszą gęstość niż ciekła woda, ponieważ wiązania wodorowe tworzą uporządkowaną, luźniejszą sieć. Dzięki temu zamarzanie zbiorników zaczyna się od powierzchni, a warstwa lodu ogranicza dalszą utratę ciepła.
- Fe jest składnikiem hemu, a jego niedobór ogranicza transport tlenu.
- I jest potrzebny do syntezy hormonów tarczycy.
- F wpływa na mineralizację szkliwa, lecz nadmiar może prowadzić do fluorozy.
- Parowanie wody z powierzchni liścia lub skóry odbiera dużo energii i chłodzi organizm.
Schemat: Pierwiastki biogenne i właściwości wody
Budowa cząsteczki połączona z jej właściwościami.
Podstawa programowa: XIV.1.6
Dziedziczenie cech i analiza krzyżówek
Allele tego samego genu zajmują odpowiadające sobie loci chromosomów homologicznych. W mejozie allele rozdzielają się do gamet, co stanowi cytologiczne podłoże prawa czystości gamet.
Fenotyp zależy od genotypu i środowiska. Dominacja pełna jest tylko jednym typem relacji; występują także dominacja niepełna, kodominacja, allele wielokrotne i interakcje genów.
W analizie rodowodu należy śledzić płeć, pokolenia i sposób przekazywania cechy. Cechy sprzężone z chromosomem X częściej ujawniają się u hemizygotycznych mężczyzn, gdy allel jest recesywny.
- Test krzyżowy: osobnik o fenotypie dominującym × homozygota recesywna.
- Niezależna segregacja dotyczy genów niesprzężonych lub bardzo odległych.
- Crossing-over tworzy gamety rekombinacyjne dla genów sprzężonych.
- Układ AB0 jest przykładem alleli wielokrotnych i kodominacji Iᴬ oraz Iᴮ.
Podstawa programowa: XIV.1.7
Najczęstsze błędy
„Woda rozpuszcza wszystkie substancje”
Poprawnie: Woda dobrze rozpuszcza jony i związki polarne, lecz słabo rozpuszcza substancje niepolarne, np. większość lipidów.
„Lód tonie, bo ciało stałe jest zawsze gęstsze”
Poprawnie: Sieć wiązań wodorowych zwiększa objętość lodu, dlatego jego gęstość jest mniejsza niż gęstość ciekłej wody.
„Dominujący allel jest zawsze częstszy i korzystniejszy”
Poprawnie: Dominacja opisuje fenotyp heterozygoty, a nie częstość allelu ani jego wpływ na dostosowanie.
„Każda cecha występuje w proporcji 3:1”
Poprawnie: Proporcja 3:1 dotyczy określonej krzyżówki monohybrydowej z dominacją pełną i równym przeżyciem genotypów.
Zadania z odpowiedziami
1. Dlaczego pocenie chłodzi organizm?
Wyjaśnij mechanizm obniżania temperatury ciała podczas parowania potu.
- 1.Wskaż, że parowanie wymaga energii.
- 2.Określ źródło tej energii.
- 3.Połącz odpływ energii ze zmianą temperatury skóry.
Odpowiedź
Cząsteczki wody pobierają energię cieplną ze skóry, aby przejść w stan gazowy. Utrata energii przez skórę obniża jej temperaturę i wspiera termoregulację.
2. Krzyżówka monohybrydowa
Dwoje heterozygot Aa ma potomstwo. Oblicz prawdopodobieństwo genotypu aa.
- 1.Zapisz gamety A i a każdego rodzica.
- 2.Utwórz cztery równoprawdopodobne połączenia.
- 3.Policz połączenia aa.
Odpowiedź
Jedno z czterech połączeń ma genotyp aa, więc prawdopodobieństwo wynosi 1/4 = 25%.
Podsumowanie
- Fe jest składnikiem hemu, a jego niedobór ogranicza transport tlenu.
- I jest potrzebny do syntezy hormonów tarczycy.
- Pierwiastki biogenne C, H, O, N, P i S tworzą większość związków organicznych. Węgiel buduje szkielety cząsteczek, azot występuje w aminokwasach i zasadach azotowych, fosfor w ATP, kwasach nukleinowych i fosfolipidach, a siarka stabilizuje część białek przez mostki disiarczkowe.
- Test krzyżowy: osobnik o fenotypie dominującym × homozygota recesywna.
- Niezależna segregacja dotyczy genów niesprzężonych lub bardzo odległych.
- Allele tego samego genu zajmują odpowiadające sobie loci chromosomów homologicznych. W mejozie allele rozdzielają się do gamet, co stanowi cytologiczne podłoże prawa czystości gamet.
Słownik pojęć
- Pierwiastki biogenne
- C, H, O, N, P i S — pierwiastki tworzące podstawowe związki organiczne.
- Kohezja
- Wzajemne przyciąganie cząsteczek tej samej substancji, np. wody.
- Adhezja
- Przyciąganie cząsteczek różnych substancji, np. wody i ściany naczynia.
- Allele
- Alternatywne wersje tego samego genu.
- Hemizygota
- Organizm mający tylko jedną kopię danego genu, np. genów chromosomu X u mężczyzny.
- Rekombinacja
- Powstawanie nowych układów alleli w wyniku mejozy i zapłodnienia.