Różnorodność roślin
Kwiat, zapylenie i zapłodnienie
Rozmnażanie i regulacja rozwoju roślin
W przemianie pokoleń haploidalny gametofit wytwarza gamety mitotycznie, a diploidalny sporofit — zarodniki mejotycznie. W ewolucji roślin lądowych rośnie dominacja i samodzielność sporofitu, a gametofit ulega redukcji.
U okrytonasiennych pyłek przenosi gametofit męski. Podwójne zapłodnienie daje zygotę 2n oraz bielmo zwykle 3n; zalążek przekształca się w nasienie, a zalążnia najczęściej w owoc.
Auksyny regulują wydłużanie komórek i dominację wierzchołkową, a etylen m.in. dojrzewanie owoców i opadanie organów. Tropizm jest kierunkową reakcją wzrostową zależną od kierunku bodźca, a nastia nie zależy od jego kierunku.
- Mszaki mają dominujący gametofit; u roślin naczyniowych dominuje sporofit.
- Łagiewka pyłkowa uniezależnia zapłodnienie roślin nasiennych od wody środowiskowej.
- Liścienie mogą magazynować lub przekazywać substancje odżywcze siewce.
- Nierównomierny rozkład auksyn może powodować wygięcie organu.
Schemat: Rozmnażanie i regulacja rozwoju roślin
Kolejne etapy procesu wraz z kierunkiem zmian.
Podstawa programowa: IX.5.2
Rozmnażanie, rozwój zarodkowy i regulacja cyklu
Spermatogeneza daje cztery haploidalne komórki z jednego spermatocytu I rzędu, a oogeneza jest asymetryczna i daje jedną dużą komórkę jajową oraz ciałka kierunkowe. Różnica wynika z potrzeby zachowania cytoplazmy i zapasów w oocycie.
W cyklu menstruacyjnym FSH pobudza rozwój pęcherzyka, estrogen odbudowę endometrium, wyrzut LH owulację, a progesteron z ciałka żółtego utrzymuje błonę śluzową macicy.
Zapłodnienie przywraca diploidalność i inicjuje bruzdkowanie. Implantacja blastocysty umożliwia powstanie łożyska, które pośredniczy w wymianie, ale krew matki i płodu nie miesza się bezpośrednio w prawidłowych warunkach.
- Akrosom zawiera enzymy ułatwiające przejście przez osłony komórki jajowej.
- Reakcja korowa ogranicza polispermę.
- hCG podtrzymuje ciałko żółte we wczesnej ciąży.
- Owodnia, kosmówka, omocznia i pęcherzyk żółtkowy są błonami płodowymi owodniowców.
Schemat: Rozmnażanie, rozwój zarodkowy i regulacja cyklu
Kolejne etapy procesu wraz z kierunkiem zmian.
Podstawa programowa: IX.5.2
Ekologia populacji, ekosystemów i ochrona różnorodności
Siedlisko oznacza miejsce życia, a nisza obejmuje wymagania, tolerancję, zasoby i rolę gatunku. Zakres tolerancji ma minimum, maksimum i optimum; czynnik najbliższy granicy może ograniczać występowanie.
Dynamika populacji zależy od rozrodczości, śmiertelności, imigracji i emigracji. Wzrost logistyczny zwalnia przy zbliżaniu do pojemności środowiska z powodu konkurencji i ograniczenia zasobów.
Energia przepływa przez poziomy troficzne i jest tracona jako ciepło, natomiast pierwiastki krążą. Produkcja pierwotna stanowi podstawę sieci pokarmowej, a zmiana liczebności jednego gatunku może wywołać kaskadę troficzną.
Ochrona in situ zachowuje gatunki w naturalnym środowisku i chroni interakcje, a ex situ obejmuje np. banki genów i hodowle zachowawcze.
- Konkurencja wewnątrzgatunkowa zwykle nasila się ze wzrostem zagęszczenia.
- Sukcesja pierwotna zaczyna się bez gleby, wtórna po zaburzeniu z zachowaną glebą.
- Bioindykator reaguje w przewidywalny sposób na warunki środowiska.
- Różnorodność obejmuje poziom genetyczny, gatunkowy i ekosystemowy.
Schemat: Ekologia populacji, ekosystemów i ochrona różnorodności
Zależność między zmiennymi i jej interpretacja.
Podstawa programowa: IX.5.2
Najczęstsze błędy
„Zarodniki i gamety powstają zawsze w mejozie”
Poprawnie: Zarodniki powstają mejotycznie u sporofitu, a gamety mitotycznie u haploidalnego gametofitu.
„Owoc powstaje z zalążka”
Poprawnie: Z zalążka powstaje nasienie, natomiast owoc najczęściej rozwija się ze ściany zalążni.
„Menstruacja zachodzi przy wysokim progesteronie”
Poprawnie: Spadek progesteronu i estrogenów po zaniku ciałka żółtego prowadzi do złuszczania endometrium.
„Krew matki miesza się bezpośrednio z krwią płodu”
Poprawnie: Substancje przechodzą przez barierę łożyskową, a oba krążenia są zwykle rozdzielone.
Zadania z odpowiedziami
1. Fototropizm pędu
Wyjaśnij wygięcie pędu w stronę jednostronnego światła.
- 1.Wskaż redystrybucję auksyny.
- 2.Porównaj tempo wydłużania komórek obu stron.
- 3.Połącz nierówny wzrost z kierunkiem wygięcia.
Odpowiedź
Auksyna gromadzi się po stronie zacienionej i zwiększa tam wydłużanie komórek. Szybszy wzrost tej strony powoduje wygięcie pędu ku światłu.
2. Skutek braku wyrzutu LH
Przewidź wpływ braku szczytu LH w połowie cyklu.
- 1.Wskaż proces wyzwalany przez LH.
- 2.Określ powstanie ciałka żółtego.
- 3.Przewidź poziom progesteronu i przygotowanie endometrium.
Odpowiedź
Nie dochodzi do prawidłowej owulacji i powstania ciałka żółtego, przez co progesteron pozostaje niski, a endometrium nie jest właściwie utrzymywane.
3. Kaskada troficzna
Przewidź wpływ spadku liczebności drapieżnika na roślinożerców i rośliny.
- 1.Wskaż bezpośrednią relację drapieżnik–ofiara.
- 2.Przewidź zmianę presji roślinożerców.
- 3.Zapisz pośredni skutek dla biomasy roślin.
Odpowiedź
Mniejsza presja drapieżnicza może zwiększyć liczebność roślinożerców, co nasila zgryzanie i obniża biomasę roślin — jest to kaskada odgórna.
Podsumowanie
- Mszaki mają dominujący gametofit; u roślin naczyniowych dominuje sporofit.
- Łagiewka pyłkowa uniezależnia zapłodnienie roślin nasiennych od wody środowiskowej.
- W przemianie pokoleń haploidalny gametofit wytwarza gamety mitotycznie, a diploidalny sporofit — zarodniki mejotycznie. W ewolucji roślin lądowych rośnie dominacja i samodzielność sporofitu, a gametofit ulega redukcji.
- Akrosom zawiera enzymy ułatwiające przejście przez osłony komórki jajowej.
- Reakcja korowa ogranicza polispermę.
- Spermatogeneza daje cztery haploidalne komórki z jednego spermatocytu I rzędu, a oogeneza jest asymetryczna i daje jedną dużą komórkę jajową oraz ciałka kierunkowe. Różnica wynika z potrzeby zachowania cytoplazmy i zapasów w oocycie.
- Konkurencja wewnątrzgatunkowa zwykle nasila się ze wzrostem zagęszczenia.
Słownik pojęć
- Gametofit
- Haploidalne pokolenie wytwarzające gamety.
- Sporofit
- Diploidalne pokolenie wytwarzające zarodniki w mejozie.
- Tropizm
- Kierunkowa reakcja wzrostowa na bodziec.
- Owulacja
- Uwolnienie oocytu II rzędu z dojrzałego pęcherzyka.
- Implantacja
- Zagnieżdżenie blastocysty w błonie śluzowej macicy.
- Łożysko
- Narząd wymiany i funkcji hormonalnej powstający z tkanek płodu i matki.
- Nisza ekologiczna
- Zespół wymagań, zasobów i relacji określających funkcjonowanie gatunku.
- Pojemność środowiska
- Maksymalna trwała liczebność populacji możliwa przy danych zasobach.