Arkusz maturalny
(1 pkt) Każdemu elementowi budowy komórki A–C przyporządkuj jedną odpowiadającą mu funkcję spośród 1–4. Element budowy komórki Funkcja A. lizosom oddzielanie przestrzeni wnętrza komórki B. jądro komórkowe od świata zewnętrznego C. błona komórkowa 2. transport substancji do komórki i z komórki 3. sterowanie metabolizmem komórki 4. wewnątrzkomórkowe trawienie makrocząsteczek A. …………… B. ……………. C. …………….
(1 pkt) Fibrynogen jest jednym z białek wchodzących w skład osocza krwi.
(1 pkt) Na rysunku przedstawiono budowę jednego z rodzajów tkanki mięśniowej występującej w organizmie człowieka. jądro fragment włókna komórkowe mięśniowego
(3 pkt) Na rysunku przedstawiono budowę serca człowieka z głównymi naczyniami krwionośnymi. Strzałki przedstawiają kierunki przepływu krwi.
(2 pkt) a) Określ kolejne etapy drogi, jaką odbywa wdychane powietrze w układzie oddechowym człowieka – wpisz w tabelę odpowiednio numery 2–7. b) Podaj nazwę odcinka układu oddechowego, który to odcinek jest wspólny z układem pokarmowym.
| Odcinki układu oddechowego | Kolejność |
|---|---|
| gardło | |
| jama nosowa | 1 |
| tchawica | |
| krtań | |
| oskrzeliki | |
| pęcherzyki płucne | |
| oskrzela |
(1 pkt) Przebywanie w pomieszczeniu zawierającym tlenek węgla(II), tzw. czad, jest dla człowieka szczególnie niebezpieczne.
Zaznacz wśród A–D zdanie, prawidłowo wyjaśniające działanie tlenku węgla(II) na organizm człowieka.
| Składniki odżywcze | Obieranie | Moczenie w wodzie | Światło |
|---|---|---|---|
| białka | • | ||
| węglowodany | • | ||
| tłuszcze | |||
| składniki mineralne | |||
| witamina A | |||
| witamina B 1 |
(2 pkt) W tabeli przedstawiono informacje dotyczące strat wybranych składników odżywczych podczas przygotowania do spożycia warzyw i owoców oraz w czasie ich przechowywania. brak strat • niewielkie straty •• duże straty ••• bardzo duże straty
(1 pkt) Dla dzieci mleko jest pokarmem o wysokiej wartości odżywczej. Jest źródłem witamin, np. witaminy D, oraz białka i soli mineralnych, np. wapnia. Wypicie szklanki mleka pokrywa 25% dziennego zapotrzebowania organizmu na wapń. Przeważająca ilość wapnia w organizmie, bo 99%, znajduje się w kościach i zębach, a reszta – w tkankach miękkich i płynach ustrojowych. Wapń uczestniczy np. w skurczach mięśni, w przewodzeniu impulsów nerwowych i aktywacji enzymów uczestniczących w trawieniu tłuszczów.
(2 pkt) W tabeli przedstawiono występowanie otyłości w różnych grupach wiekowych. Liczbę ludzi otyłych wykazano na podstawie wskaźnika masy ciała (BMI). Otyłość wg GUS jest definiowana jako wartości BMI 30 i więcej. Na podstawie raportów GUS „Stan zdrowia ludności” z roku 2004 i z roku 2009, s. 140 i 167. a) Podaj, w której grupie wiekowej zaobserwowano największy względny wzrost udziału osób otyłych w okresie 2004–2009. b) Podaj przykład prawdopodobnej przyczyny wzrostu udziału osób otyłych w latach 2004–2009. Rok Udział osób otyłych w danej grupie wiekowej w % 15–29 lat 30-39 lat 40-49 lat 2004 2,8 9,1 14,0 2009 4,2 10,8 16,9
(3 pkt) Dzieci w okresie niemowlęcym (od 1 miesiąca do 1 roku życia) wytwarzają enzym powodujący ścinanie białka zawartego w mleku matki. a) Zaznacz poniżej (A–D) nazwę enzymu występującego w przewodzie pokarmowym niemowląt i powodującego ścinanie białka mleka. b) Podaj nazwy dwóch odcinków przewodu pokarmowego, w których trawione jest białko. c) Podaj nazwę końcowego produktu trawienia białek w przewodzie pokarmowym człowieka.
(1 pkt)
Oceń, które z poniższych informacji dotyczących funkcji nerek są prawdziwe.
| Nr | Stwierdzenie | P | F |
|---|---|---|---|
| 1 | Usuwają nadmiar wody z organizmu. | ||
| 2 | Przekształcają toksyczny amoniak w mocznik. | ||
| 3 | Produkują erytropoetynę, która stymuluje wytwarzanie erytrocytów. |
(2 pkt) Pocenie się jest jednym z mechanizmów termoregulacji. W zależności od aktywności fizycznej zmienia się nasilenie pocenia, co wpływa na gospodarkę wodną organizmu. W regulacji gospodarki wodnej uczestniczy hormon uwalniany przez przysadkę mózgową – wazopresyna (ADH), której działanie polega m.in. na pobudzeniu zwrotnego wchłaniania wody w nerkach. Na rysunkach A, B i C przedstawiono człowieka w trzech różnych sytuacjach w jednakowej temperaturze około 20 ºC, przy czym sytuację wyjściową stanowi spoczynek.
(1 pkt) W reakcji na stres biorą udział hormony kory i rdzenia nadnerczy. Krótkotrwały, silny stres pobudza przez impulsy nerwowe rdzeń nadnerczy do wydzielania adrenaliny i noradrenaliny. Natomiast kora nadnerczy odpowiada na sygnały hormonalne. Przewlekły długotrwały bodziec stresowy odbierany jest w podwzgórzu i powoduje uwalnianie przez przysadkę mózgową hormonu tropowego – ACTH, który wraz z krwią dociera do kory nadnerczy. Stymuluje ją to do wytwarzania kortyzolu.
(1 pkt) Uczniowie postanowili sprawdzić, czy powietrze wydychane z płuc zawiera więcej dwutlenku węgla niż powietrze atmosferyczne. • dwie szczelnie zamknięte kolby z wodą wapienną, • dwa baloniki, z których jeden wypełnili powietrzem atmosferycznym, a drugi wydychanym powietrzem. Oba baloniki miały jednakową objętość po ich wypełnieniu. Następnie przepompowano powietrze każdego z baloników do oddzielnych kolb z wodą wapienną i ponownie kolby szczelnie zamknięto.
Porównaj przewidywane wyniki obserwacji wody wapiennej w obu kolbach.
(2 pkt) Na rysunku przedstawiono budowę oka.
(3 pkt) Język uczestniczy w procesach żucia, ssania i połykania oraz modulowania dźwięków podczas mówienia. Poza tymi czynnościami, odgrywa również ważną rolę jako narząd smaku. Język jest mięśniem pokrytym nabłonkiem wielowarstwowym płaskim. Na jego powierzchni grzbietowej znajdują się brodawki językowe, wśród których są brodawki zawierające kubki smakowe.
(1 pkt)
Wyjaśnij, dlaczego infekcji górnych dróg oddechowych często towarzyszy stan zapalny ucha środkowego. W odpowiedzi odnieś się do budowy ucha.
(3 pkt) W czasie powodzi zniszczeniu ulega zwykle sieć kanalizacyjna, zalewane są np. szamba, wysypiska śmieci, cmentarze. Wtedy woda rozprowadza uwięzione tam drobnoustroje. Powodzianom grożą więc dur brzuszny, tężec, czerwonka, wirusowe zapalenie wątroby typu A – dlatego na terenach powodziowych zaleca się podanie ludziom szczepionki przeciwtężcowej, z wyjątkiem tych osób, które otrzymały szczepionkę przeciwtężcową do 7 lat przed powodzią. W przypadku dużego zagrożenia tężcem tym osobom podaje się surowicę przeciwtężcową.
(1 pkt) Poniżej przedstawiono opis pewnej choroby uwarunkowanej genetycznie, występującej tylko u mężczyzn. U chorych stwierdza się bezpłodność, ginekomastię (rozrost piersi) i obniżony poziom testosteronu we krwi. Genotyp chromosomów płci u chorego to XXY.
Zaznacz prawidłowe dokończenie poniższego zdania. Do mutacji warunkującej tę chorobę dochodzi
(3 pkt) Na schemacie przedstawiono proces powstawania komórki jajowej (oogeneza).
(1 pkt) Na rysunku przedstawiono jedną z technik rozmnażania ssaków w hodowli.
| Nr | Stwierdzenie | P | F |
|---|---|---|---|
| 1 | Wszystkie jagnięta mają ten sam materiał genetyczny (są własnymi klonami). | ||
| 2 | Każde z jagniąt ma ten sam materiał genetyczny co jego matka zastępcza (są klonami matek zastępczych). | ||
(3 pkt) Na rysunku przedstawiono etapy pewnego procesu.
(1 pkt) Zgodnie z zasadą komplementarności adenina łączy się wiązaniami wodorowymi wyłącznie z tyminą w kwasie deoksyrybonukleinowym lub z uracylem w kwasie rybonukleinowym, natomiast guanina łączy się z cytozyną niezależnie od rodzaju kwasu nukleinowego.
Oceń czy poniższe informacje dotyczące budowy dwuniciowej cząsteczki DNA są prawdziwe.
| Nr | Stwierdzenie | P | F |
|---|---|---|---|
| 1 | Liczba nukleotydów guaninowych jest zawsze równa liczbie nukleotydów adeninowych. | ||
| 2 | Obie nici łączą się w cząsteczce DNA w ściśle określony sposób za pomocą wiązań wodorowych. | ||
(2 pkt) Za dziedziczenie czterech głównych grup krwi – 0, A, B i AB – są odpowiedzialne trzy allele: i0, IA oraz IB. Allele IA i IB są odpowiedzialne za występowanie odpowiednio antygenów A i B na powierzchni erytrocytów, a homozygoty i0 i0 nie posiadają na powierzchni erytrocytów ani antygenu A, ani antygenu B. a) Uzasadnij, rozwiązując odpowiednią krzyżówkę genetyczną, że ojcem dziecka mającego grupę krwi A może być mężczyzna, który ma grupę krwi B, w przypadku, gdy matka ma grupę krwi AB. Zakreśl genotyp tego dziecka. b) Określ prawdopodobieństwo urodzenia się tym rodzicom dziecka z grupą krwi A.
(2 pkt) Wąwóz Homole jest wydzielonym chronionym obszarem Małych Pienin o powierzchni ok. 58 ha. Głównym celem jego wyodrębnienia była ochrona cennych osobliwości przyrody nieożywionej i ożywionej. Dużą jego część pokrywają zbiorowiska nieleśne, głównie murawy naskalne i liczne łąki. Roślinność naskalną tworzą zespoły murawowe: kostrzewy białej, seslerii skalnej. Lasy, przeważnie mieszane, zajmują górną część wąwozu i leżące ponad nim zbocza. Z rzadkich gatunków występuje tu storczyk – dwulistnik muszy.
(1 pkt) Podstawową jednostką ekologiczną jest populacja, tzn. zespół osobników jednego gatunku zamieszkujących w danym czasie określony teren i wzajemnie się krzyżujących (mających wspólną pulę genową). Na schemacie przedstawiono populację saren w pewnym lesie.
(2 pkt) W tabeli przedstawiono całkowitą emisję głównych zanieczyszczeń powietrza w Polsce w 2004 roku, wynikających z działalności człowieka, i procentowy udział głównych źródeł ich emisji. Główne źródła emisji zanieczyszczeń powietrza
(2 pkt) Elektrownie wiatrowe są jedną z możliwości pozyskiwania energii. Dają one właścicielom w sezonie grzewczym nawet do 40% ciepła potrzebnego do ogrzania domu. Rocznie oszczędności wynoszą w jednym przeciętnym gospodarstwie około 3 ton węgla. Dzięki temu do środowiska nieemitowanych jest 7200 kg dwutlenku węgla, 50 kg dwutlenku siarki, 30 kg pyłów, 16 kg tlenku azotu.
(1 pkt) Na rysunku przedstawiono czaszki płodu oraz dorosłego – szympansa i człowieka. W czaszce wyróżniamy trzewioczaszkę i mózgoczaszkę.
Odpowiedź P/F zachowano w układzie oryginalnego arkusza.
| witamina B 2 |
| witamina C | • |
| 3 |
| Każde z jagniąt ma ten sam materiał genetyczny, co matka – dawczyni zarodka (są klonami matki – dawczyni zarodka). |
| 3 |
| W kwasie deoksyrybonukleinowym występuje uracyl. |