Biologia – Matura CKE czerwiec, PR (F‑2015)

Ładowanie…

Biologia – Matura CKE czerwiec, PR (F‑2015) | Biolchem

1.1.

Zasady oceniania

1 p. – za poprawne określenie rzędowości struktury rycyny wraz z prawidłowym uzasadnieniem uwzględniającym obecność dwóch łańcuchów aminokwasów / RTA i RTB / więcej niż jednego łańcucha polipeptydowego. 0 p. – za każdą inną odpowiedź lub za brak odpowiedzi. Przykładowe rozwiązania Rycyna ma strukturę 4-rzędową, ponieważ: • składa się z dwóch (różnych) łańcuchów aminokwasów/łańcuchów polipeptydowych. • składa się z łańcucha polipeptydowego RTA i RTB. • występuje mostek dwusiarczkowy między łańcuchami RTA i RTB. • składa się z więcej niż jednego łańcucha polipeptydowego. (odp. dopuszczalna)

1.2.

Zasady oceniania

1 p. – za prawidłowe wyjaśnienie toksycznego działania rycyny na komórki uwzględniające niszczący wpływ łańcucha RTA na rybosomy i zatrzymanie syntezy białek. 0 p. – za odpowiedź, która nie spełnia powyższych wymagań, lub za brak odpowiedzi. Przykładowe rozwiązania • Łańcuch RTA jest enzymem rozrywającym wiązania glikozydowe i powoduje usunięcie adeniny z łańcucha rybosomalnego RNA wskutek czego nie powstają rybosomy i nie zachodzi synteza białek. • Łańcuch RTA powoduje usunięcie adeniny z łańcucha rRNA, co powoduje inaktywację rybosomów i skutkuje zatrzymaniem syntezy białek. • Łańcuch RTA (jedna z podjednostek cząsteczki rycyny) niszczy rybosomy, usuwając adeninę z łańcucha rRNA, co powoduje zatrzymanie syntezy białek.

1.3.

Zasady oceniania

1 p. – za prawidłowe wyjaśnienie przyczyny nietoksycznego działania na organizm człowieka peptydu RTA w nasionach jęczmienia uwzględniające konieczność występowania drugiego łańcucha rycyny RTB w nadawaniu rycynie toksyczności. 0 p. – za odpowiedź, która nie spełnia powyższych wymagań, lub za brak odpowiedzi. 4 Przykładowe rozwiązania • Białko RTA w nasionach jęczmienia jest nietoksyczne dla człowieka, ponieważ nie ma w nasionach drugiego łańcucha RTB koniecznego do transportu RTA do cytozolu komórki, gdzie niszczyłby rybosomy. • Białko RTA w nasionach jęczmienia jest nietoksyczne dla człowieka, ponieważ do transportu RTA do cytozolu komórki potrzebny jest peptyd RTB, który wiążąc się z receptorem błonowym, umożliwiłby przedostanie się RTA komórki. • Rycyna wykazuje toksyczne właściwości tylko wtedy, jeżeli obie jej podjednostki występują razem. W nasionach jęczmienia zawierających RTA nie ma podjednostki RTB, która umożliwiałaby transport RTA do komórek.

Zadanie 2.

2 pkt

Tkanki Prokarionty Wirusy, wiroidy, priony Budowa i funkcje komórki Zamknięte Uzupełnij tabelę / schemat / wykres Podaj / wymień

Informacja genetyczna warunkująca oporność drobnoustrojów na leki może być zapisana w ich chromosomach lub plazmidach. Na rysunkach I–IV przedstawiono cztery różne sposoby nabywania lekooporności przez bakterie, które należą do tego samego gatunku (I–III) lub należące do różnych gatunków (IV). Zastosowane oznaczenia: g – gen lekooporności, b – bakteriofag, ch – chromosom bakteryjny, P – plazmid. I II III IV

2.1. (0–1 pkt)

Podaj oznaczenie rysunku: I, II, III lub IV, na którym przedstawiono koniugację bakterii i określ, dlaczego koniugacja nie jest sposobem rozmnażania.

Odpowiedź:

2.2. (0–1 pkt)

Na podstawie schematu oceń, czy poniższe stwierdzenia dotyczące sposobów nabywania lekooporności przez bakterie są prawdziwe.

Nr	Stwierdzenie	P	F
1	Koniugacja u bakterii może się przyczynić do przenoszenia genu lekooporności wyłącznie pomiędzy różnymi gatunkami bakterii.

Odpowiedzi

2.1.

Zasady oceniania

1 p. – za prawidłowy wybór procesu II oraz właściwe wyjaśnienie uwzględniające brak zwiększenia się liczby komórek potomnych. 0 p. – za każdą inną odpowiedź lub za brak odpowiedzi. Przykładowe rozwiązania • II – nie jest sposobem rozmnażania, ponieważ w wyniku tego procesu nie zwiększa się liczba komórek potomnych. • II – ponieważ jest to zjawisko wymiany części materiału genetycznego między uczestniczącymi komórkami, w wyniku czego nie zmienia się liczba komórek.

2.2.

Poprawna odpowiedź

Nr	Stwierdzenie	P	F
1	Koniugacja u bakterii może się przyczynić do przenoszenia genu lekooporności wyłącznie pomiędzy różnymi gatunkami bakterii.	✓	✓

Zadanie 3.

3 pkt

Budowa i funkcje komórki Uzupełnij tabelę / schemat / wykres Podaj i uzasadnij / wyjaśnij Podaj / wymień

Na rysunku przedstawiono obraz mikroskopowy żywych komórek listka mchu, w których doświadczalnie wywołano zjawisko plazmolizy, po tym jak umieszczono je na szkiełku mikroskopowym w hipertonicznym roztworze sacharozy.

3.1. (0–1 pkt)

Wyjaśnij, w jaki sposób doszło do widocznych na rysunku objawów plazmolizy w komórkach listka mchu. W odpowiedzi uwzględnij mechanizm tego zjawiska.

Odpowiedź:

3.2. (0–1 pkt)

Opisz sposób przeprowadzenia obserwacji deplazmolizy w komórkach listka mchu, w których najpierw spowodowano plazmolizę.

Odpowiedź:

3.3. (0–1 pkt)

Podaj nazwę struktur oznaczonych na rysunku literą X oraz funkcję, jaką pełnią one w komórce.

Nazwa struktur X:

Odpowiedzi

3.1.

Zasady oceniania

1 p. – za prawidłowe wyjaśnienie widocznych w komórce objawów plazmolizy, uwzględniające: osmotyczny odpływ wody z komórek spowodowany umieszczeniem ich w roztworze hipertonicznym i tego efekty. 0 p. – za odpowiedź, która nie spełnia powyższych wymagań, lub za brak odpowiedzi. Przykładowe rozwiązania • Przyczyną plazmolizy jest odwodnienie/ubytek wody z komórek, spowodowane umieszczeniem ich w roztworze hipertonicznym. Woda przemieszcza się (z wakuoli i cytoplazmy) komórek do środowiska zewnętrznego, co powoduje zmniejszenie objętości protoplastu i jego odsuwanie się od ściany komórkowej. • Umieszczenie komórek liska mchu w roztworze o wyższym stężeniu niż roztwór soku komórkowego spowodował odpływ wody z komórek, co skutkowało zmniejszeniem objętości protoplastu i jego odsuwaniem się od ściany komórkowej. 6

3.2.

Zasady oceniania

1 p. – za prawidłowy opis przeprowadzenia obserwacji deplazmolizy, uwzględniający umieszczenie listka, w którym była plazmoliza, w odpowiednim środowisku/ środowisku hipotonicznym i obserwację mikroskopową zmian zachodzących w komórkach. 0 p. – za odpowiedź, która nie spełnia powyższych wymagań, lub za brak odpowiedzi. Przykładowe rozwiązania • Należy obserwowany listek/fragment listka, w którym była plazmoliza umieścić w czystej wodzie/wodzie destylowanej/środowisku hipotonicznym i po chwili umieścić go na szkiełku mikroskopowym, a następnie obserwować zmiany zachodzące w komórkach. • Należy dodać na szkiełko mikroskopowe, na którym znajduje się obserwowany preparat, kilka kropli wody destylowanej/czystej wody i obserwować zmiany protoplastu będące skutkiem napływu wody do komórek.

3.3.

Poprawna odpowiedź

Nazwa struktur X: plazmodesmy Funkcja w komórce: • umożliwiają kontakt protoplastów sąsiednich komórek, oddzielonych ścianą komórkową. • umożliwiają transport różnych substancji pomiędzy sąsiednimi komórkami.

Zadanie 4.

2 pkt

Metabolizm Fizjologia roślin Budowa i funkcje komórki Rośliny Sformułuj problem badawczy / hipotezę / wniosek Uzupełnij tabelę / schemat / wykres Podaj i uzasadnij / wyjaśnij

Aparat szparkowy składa się z komórek przyszparkowych oraz komórek szparkowych zawierających chloroplasty, pomiędzy którymi tworzy się szparka, łącząca środowisko zewnętrzne rośliny z komorą podszparkową i dalej – z przestworami międzykomórkowymi. W doświadczeniu badano wpływ DCMU na stopień otwarcia aparatów szparkowych. DCMU to organiczny związek hamujący transport elektronów pomiędzy fotosystemem II a fotosystemem I. Na schematach przedstawiono kierunek dyfuzji cząsteczek dwutlenku węgla oraz stan aparatów szparkowych skórki dolnej liścia w kolejnych próbach (A–C).

4.1. (0–1 pkt)

Na podstawie przedstawionych informacji uzupełnij poniższe zdanie tak, aby powstał poprawny wniosek z tego eksperymentu. Podkreśl w każdym nawiasie właściwe określenie. Pod wpływem DCMU stężenie CO2 w komorze podszparkowej (wzrasta / maleje), w wyniku czego aparaty szparkowe się (zamykają / otwierają).

Odpowiedź:

4.2. (0–1 pkt)

Wyjaśnij, uwzględniając procesy metaboliczne zachodzące w komórkach roślin, dlaczego dodanie związku DCMU w próbie C wywołało zmianę stężenia CO2 w jamie podszparkowej.

Odpowiedź:

Zadanie 5.

4 pkt

Bezkręgowce Kręgowce Skład organizmów Rośliny Zamknięte Podaj i uzasadnij / wyjaśnij

Tekst I. W strefie przybrzeżnej, na skalistym dnie morskim, spotykane są gęste zarośla brunatnic, których plechy mają do 2–3 m długości. Ich komórki mają ściany komórkowe zbudowane z dwóch warstw: wewnętrznej celulozowej i zewnętrznej pektynowej, wysyconej polisacharydami specyficznymi dla brunatnic. W cytoplazmie tych komórek znajdują się chloroplasty wtórne otoczone czterema błonami, w których występują chlorofil a i chlorofil c. Głównym barwnikiem pomocniczym w chloroplastach jest brunatna fukoksantyna, która absorbuje światło od żółtozielonej do żółtoniebieskiej części widma. Materiałem zapasowym wytwarzanym w komórkach brunatnic jest polisacharyd – laminaryna. W cyklu życiowym wielu brunatnic, np. u listownicy, występuje przemiana pokoleń z przewagą sporofitu.

5.1. (0–2 pkt)

Wypisz z tekstu I dwie cechy budowy komórek brunatnic, które różnią je od typowych komórek miękiszu asymilacyjnego roślin nasiennych, i porównaj obydwa te taksony pod względem tych cech.

Odpowiedź 1:Odpowiedź 2:

5.2. (0–1 pkt)

Na podstawie tekstu II wyjaśnij, w jaki sposób występowanie wydr morskich w strefie przybrzeżnej oceanów decyduje o utrzymaniu różnorodności gatunkowej ryb w tych biocenozach. W odpowiedzi uwzględnij zależności pokarmowe między wydrą morską, jeżowcami a brunatnicami.

Odpowiedź:

5.3. (0–1 pkt)

Odpowiedzi

5.1.

Zasady oceniania

2 p. – za wypisanie z tekstu dwóch prawidłowych cech budowy komórek brunatnic różniących je od budowy typowej komórki miękiszu asymilacyjnego rośliny nasiennej wraz z opisem tej różnicy dla każdej z komórek uwzględniającym ich porównanie. 1 p. – za podanie tylko jednej prawidłowej cechy budowy komórek brunatnic wraz z opisem odpowiedniej różnicy w porównaniu z typową komórką miękiszu asymilacyjnego. 0 p. – za odpowiedź, która nie spełnia powyższych wymagań, lub za brak odpowiedzi. Przykładowe rozwiązania • Ściana komórkowa brunatnic zbudowana jest z dwóch warstw, z których zewnętrzna pektynowa wysycona jest specyficznymi polisacharydami, podczas gdy ściana komórkowa w komórkach miękiszu asymilacyjnego roślin nasiennych ma jedną warstwę zbudowaną głównie celulozy. • Komórki brunatnic posiadają chloroplasty (wtórne) z czterema błonami, podczas gdy chloroplasty w komórkach miękiszu asymilacyjnego roślin nasiennych mają dwie błony (zewnętrzną i wewnętrzną). 9 • W chloroplastach komórek brunatnic barwnikiem pomocniczym jest fukoksantyna, natomiast w chloroplastach komórek miękiszu asymilacyjnego roślin nasiennych barwnikami pomocniczymi są, np. karoten i ksantofil. • W chloroplastach komórek brunatnic jest chlorofil c, natomiast w chloroplastach komórek miękiszu asymilacyjnego roślin nasiennych jest chlorofil b. • Materiałem zapasowym w komórkach brunatnic jest laminaryna, natomiast w chloroplastach miękiszu asymilacyjnego roślin nasiennych są ziarna skrobi.

5.2.

Zasady oceniania

1 p. – za podanie prawidłowego wyjaśnienia odnoszącego się do roli wydr morskich w zachowaniu różnorodności ryb, które uwzględnia zależności pokarmowe między wydrami, jeżowcami i brunatnicami, wg schematu: „odżywianie się wydr jeżowcami → zmniejszenie liczebności jeżowców, które zjadają brunatnice → zachowanie zarośli brunatnic, w których różne gatunki ryb odżywiają się rozmnażają / znajdują schronienie → czego efektem jest różnorodność gatunkowa ryb”. 0 p. – za odpowiedź, która nie spełnia powyższych wymagań, lub za brak odpowiedzi. Przykładowe rozwiązania • Jeżowce konkurują z rybami o brunatnice (pokarm), a wydry zjadając jeżowce zapewniają dostatek bazy pokarmowej rybom, co w konsekwencji wpływa na liczbę i strukturę gatunkową ryb. • Wydry morskie odżywiając np. jeżowcami regulują w ten sposób ich liczebność jeżowców, które konkurują z rybami o brunatnice będące ich pokarmem, a które są też pokarmem i schronieniem dla ryb w strefie przybrzeżnej oceanów, co w efekcie decyduje o zachowaniu ich różnorodności.

Zadanie 6.

3 pkt

Ekologia Genetyka Rośliny Zamknięte

Turzyca piaskowa (Carex arenaria L.) jest byliną, która rośnie w miejscach piaszczystych i niepokrytych bujną roślinnością. Występuje często na nadmorskich i śródlądowych wydmach. Rozrasta się w charakterystyczny, liniowy sposób za pomocą prosto rosnących kłączy, wydających w regularnych odstępach pęd nadziemny. Kłącza mogą osiągać do 15 m długości. Kwiaty mają zredukowany okwiat i zebrane są w niepozorne kłosy umieszczone na szczycie pędu. W górnej części kłosa znajdują się kwiaty męskie zawierające po trzy pręciki mające długie i wiotkie nitki, a u jego podstawy – kwiaty żeńskie zawierające słupki z trzema długimi znamionami. Owocem turzycy piaskowej jest orzeszek znajdujący się wewnątrz oskrzydlonego pęcherzyka przystosowanego do rozsiewania przez wiatr.

6.1. (0–2 pkt)

Uzupełnij zdania 1. i 2. tak, aby były prawdziwe – wpisz na początku zdania rodzaj rozmnażania turzycy piaskowej (wegetatywne lub generatywne), a następnie dokończ zdanie: przedstaw uzasadnienie, że od podanego rodzaju rozmnażania zależy przetrwanie na wydmach tego gatunku. 1. Rozmnażanie ……………………………… umożliwia szybkie opanowanie nowego siedliska i utrzymanie lokalnej populacji, ponieważ …………………………….…………….… 2. Rozmnażanie ……………………………… warunkuje zachowanie zróżnicowania genetycznego osobników, ponieważ …………………………..…………………………………

Odpowiedź:

6.2. (0–1 pkt)

Na podstawie informacji w tekście uzupełnij poniższe zdania tak, aby poprawnie charakteryzowały kwiaty turzycy piaskowej. Podkreśl w każdym nawiasie właściwe określenie. Turzyca piaskowa ma kwiaty (pojedyncze / zebrane w kwiatostany). Kwiaty te są (obupłciowe / rozdzielnopłciowe), a ze względu na swoją budowę są (owadopylne / wiatropylne).

Odpowiedź:

Zadanie 7.

4 pkt

Anatomia i fizjologia człowieka Bezkręgowce Kręgowce Skład organizmów Zamknięte Uzupełnij tabelę / schemat / wykres Podaj / wymień

Tasiemiec bruzdogłowiec szeroki ma złożony cykl rozwojowy. Z jego jaj, które wraz z odchodami ssaka dostały się do wody, wylęgają się wolno żyjące, urzęsione larwy – koracidia. Koracidium, jeśli zostanie zjedzone przez drobnego skorupiaka, przekształca się w następną larwę – procerkoid i w tej postaci pasożytuje w jego ciele. Po zjedzeniu skorupiaka przez rybę kostnoszkieletową procerkoid przekształca się w kolejną larwę – plerocerkoid i osiada w mięśniach ryby. Zjedzenie zarażonej ryby przez ssaka, skutkuje przeobrażeniem się plerocerkoidu w postać dorosłą, która po zapłodnieniu produkuje następne jaja.

7.1. (0–1 pkt)

Na podstawie tekstu uzupełnij schemat cyklu rozwojowego bruzdogłowca szerokiego: wpisz w odpowiednie miejsca nazwy jego stadiów rozwojowych.

Odpowiedź:

7.2. (0–1 pkt)

Wypisz z tekstu nazwy grup organizmów będących żywicielami opisanego bruzdogłowca.

żywiciel pośredni I:żywiciel pośredni II:żywiciel ostateczny:

Zadanie 8.

4 pkt

Bezkręgowce Wpływ człowieka na środowisko i jego ochrona Genetyka Budowa i funkcje komórki Zamknięte Uzupełnij tabelę / schemat / wykres Podaj / wymień

Wołek zbożowy to rozprzestrzeniony na całym świecie szkodnik, odżywiający się ziarnem zbóż. Występuje głównie w magazynach zbóż lub produktów zbożowych, gdzie uszkadza surowe ziarno, a także trwale je zanieczyszcza, np. kałem lub pozostałościami chitynowych pancerzyków. Chrząszcze wołka zbożowego nie mają drugiej, błoniastej pary skrzydeł i nie latają. Żyją ok. 6–9 miesięcy. Jedna samica składa w ziarnach dziennie ok. 150 jaj. Po kilku – kilkunastu dniach wylęgają się larwy, z których każda żeruje w bielmie ziarniaka. Larwa po czterech linieniach przekształca się w poczwarkę, a następnie – w imago, które wydostaje się z ziarniaka na zewnątrz. Dorosłe samce wydzielają feromon agregacyjny, dzięki któremu wszystkie osobniki tego gatunku skupiają się w określonym miejscu. Przypuszcza się, że mąka zawierająca chitynowe pozostałości szkodników może zawierać również trujące substancje i ma właściwości rakotwórcze. Analiza wyciągu z ciał wołka zbożowego wykazała obecność aż sześciu różnych alergenów.

8.1. (0–1 pkt)

Na podstawie tekstu wymień z cyklu rozwojowego wołka zbożowego tylko te stadia, które bezpośrednio wyrządzają szkody w magazynowanym zbożu.

Odpowiedź:

8.2. (0–1 pkt)

Wybierz i zaznacz w tabeli odpowiedź A albo B, która jest poprawnym dokończeniem poniższego zdania, oraz jej poprawne uzasadnienie spośród odpowiedzi 1.–3. W cyklu rozwojowym wołka zbożowego występuje przeobrażenie

Wybierz A/B

A.zupełneB.niezupełne

Wybierz 1/2/3

Zadanie 9.

2 pkt

Tkanki Skład organizmów Metody badawcze i doświadczenia Sformułuj problem badawczy / hipotezę / wniosek Zamknięte

Głównym azotowym produktem przemiany materii wydalanym przez żyjące w wodzie kijanki żab i ropuch jest amoniak, a przez osobniki dorosłe – mocznik. Dorosłe żaby szponiaste (Xenopus laevis), które po przeobrażeniu nadal żyją w wodzie, wydalają przede wszystkim amoniak.

9.1. (0–1 pkt)

Oceń, czy przeprowadzony eksperyment odpowiada na poniższe pytania badawcze. Zaznacz T (tak), jeśli eksperyment odpowiada na postawione pytanie, albo N (nie), jeśli nie odpowiada. Przeprowadzono doświadczenie, w którym dorosłe osobniki żaby szponiastej umieszczono w wilgotnym mchu, bez bezpośredniego dostępu do wody. Po kilku tygodniach obserwacji i pomiarów stwierdzono w tkankach i we krwi tych żab wysokie stężenie mocznika. Po ponownym umieszczeniu badanych osobników w wodzie stwierdzono, że wydaliły one nadmiar mocznika, a głównym wydalanym produktem znów był amoniak. 1. Czy dostępność wody wpływa na rodzaj wydalanego związku azotu u żab szponiastych? T N 2. Czy niedobór wody powoduje wzrost stężenia mocznika w tkankach żaby szponiastej? T N 3. Czy żaba szponiasta jest przystosowana do ciągłego przebywania w środowisku lądowym? T N

Odpowiedź:

9.2. (0–1 pkt)

Na podstawie wyników przeprowadzonego doświadczenia zaznacz właściwe dokończenie poniższego stwierdzenia, wybrane spośród A–D. Osobniki dorosłe żaby szponiastej umieszczone eksperymentalnie w wilgotnym mchu gromadzą w tkankach wysokie stężenie mocznika, ponieważ

A.mają nieograniczony dostęp do wody.

Zadanie 12.

2 pkt

Anatomia i fizjologia człowieka Zamknięte Uzupełnij tabelę / schemat / wykres Podaj i uzasadnij / wyjaśnij

Na poniższym schemacie przedstawiono budowę ciałka nerkowego, w którym filtrowana jest krew. Jego część stanowi torebka kłębuszka wraz z kłębuszkiem naczyniowym, który jest zbudowany z naczyń włosowatych. tętniczka torebka kłębuszka odprowadzająca

12.1. (0–1 pkt)

Na podstawie schematu wyjaśnij, na czym polega mechanizm filtracji kłębuszkowej. W odpowiedzi uwzględnij budowę naczyń krwionośnych kłębuszka nerkowego oraz torebki kłębuszka.

Odpowiedź:

12.2. (0–1 pkt)

Uzupełnij poniższe zdanie tak, aby zawierało prawdziwe informacje dotyczące skutków wzrostu ciśnienia krwi w tętniczce doprowadzającej na proces filtracji krwi w kłębuszkach naczyniowych. Podkreśl właściwe określenie w każdym nawiasie. Wzrost ciśnienia w tętniczce doprowadzającej przyczyni się do (spowolnienia / wzmożenia) procesu ultrafiltracji krwi w kłębuszkach naczyniowych, gdyż nastąpi (zmniejszenie / zwiększenie) różnicy ciśnienia hydrostatycznego pomiędzy naczyniami krwionośnymi kłębuszka naczyniowego a torebką kłębuszka.

Odpowiedź:

Zadanie 13.

3 pkt

Tkanki Anatomia i fizjologia człowieka Zamknięte

Na schemacie przedstawiono łuk odruchowy odruchu kolanowego.

13.1. (0–1 pkt)

Do kresek narysowanych na schemacie wzdłuż neuronów oznaczonych literą Z dorysuj groty strzałek tak, aby ilustrowały kierunek przepływu impulsu nerwowego w tych neuronach.

Nr	Stwierdzenie	P	F
1	Odruch kolanowy jest odruchem dwusynaptycznym.
2	Receptor tego odruchu znajduje się w narządzie efektorowym.

13.2. (0–1 pkt)

Podkreśl nazwę rodzaju neuronu oznaczonego na schemacie literą X. neuron czuciowy neuron pośredniczący neuron ruchowy

Odpowiedź:

13.3. (0–1 pkt)

Oceń, które informacje dotyczące odruchu kolanowego są prawdziwe.

Odpowiedź P/F zachowano w układzie oryginalnego arkusza.

Zadanie 14.

2 pkt

Anatomia i fizjologia człowieka Wpływ człowieka na środowisko i jego ochrona Genetyka Podaj i uzasadnij / wyjaśnij

W 2013 r. opublikowane zostały rekomendacje na temat suplementacji witaminy D dla mieszkańców Europy Środkowej, w tym dla Polski. Opracowano je osobno dla kobiet ciężarnych oraz dla wszystkich grup wiekowych – od noworodków aż po seniorów. Stwierdzono, że ponad 90% Polaków ma niedobory witaminy D. Z tego powodu nawet zdrowe osoby powinny zażywać tę witaminę, ponieważ przy dawkach terapeutycznych praktycznie niemożliwe jest jej przedawkowanie (hiperwitaminoza).

14.1. (0–1 pkt)

Wyjaśnij, dlaczego ludzie żyjący w strefie klimatycznej Polski są narażeni na niedobory witaminy D w organizmie. W odpowiedzi uwzględnij miejsce i sposób jej wytwarzania.

Odpowiedź:

14.2. (0–1 pkt)

Wyjaśnij, dlaczego niedobór witaminy D wiąże się również z wyższym ryzykiem krzywicy u dzieci. W odpowiedzi odnieś się do funkcji, jaką ta witamina spełnia w układzie pokarmowym człowieka.

Odpowiedź:

Zadanie 16.

3 pkt

Prokarionty Metabolizm Skład organizmów Budowa i funkcje komórki Zamknięte

W komórkach bakterii Escherichia coli ekspresja genów kodujących enzymy niezbędne do pobierania i metabolizowania laktozy jest zależna od źródła pożywienia, jakie jest dostępne w środowisku. Ekspresję operonu laktozowego regulują sekwencja wiążąca aktywator ułatwiający polimerazie RNA rozpoczęcie transkrypcji oraz operator wiążący represor, który blokuje dostęp do promotora polimerazie RNA. Kiedy zarówno glukoza, jak i laktoza są obecne w środowisku, E. coli preferencyjnie wykorzystuje glukozę, a represor laktozowy wiąże się z operatorem. Jednak w warunkach ograniczonego dostępu do glukozy, w komórce E. coli dochodzi do gromadzenia się cząsteczki cAMP aktywującej aktywator, a obecna w środowisku laktoza inaktywuje represor – co przedstawiono na poniższym schemacie. Zachodzi wówczas ekspresja genów kodujących enzymy szlaku metabolizmu laktozy, np. β-galaktozydazę.

16.1. (0–1 pkt)

Na podstawie przedstawionych informacji oceń prawdziwość poniższych stwierdzeń dotyczących regulacji ekspresji operonu laktozowego E. coli. Zaznacz P, jeśli stwierdzenie jest prawdziwe, albo F – jeśli jest fałszywe.

Nr	Stwierdzenie	P	F
1	Brak glukozy w środowisku życia E. coli jest wystarczającym warunkiem wydajnej ekspresji genów kodujących enzymy szlaku metabolizmu laktozy.
2	Regulacja negatywna operonu laktozowego odbywa się z udziałem represora wytwarzanego w formie aktywnej.

Odpowiedzi

16.1.

Poprawna odpowiedź

Nr	Stwierdzenie	P	F
1	Brak glukozy w środowisku życia E. coli jest wystarczającym warunkiem wydajnej ekspresji genów kodujących enzymy szlaku metabolizmu laktozy.	✓	✓
2	Regulacja negatywna operonu laktozowego odbywa się z udziałem represora wytwarzanego w formie aktywnej.	✓

Zadanie 17.

2 pkt

Genetyka Zamknięte Uzupełnij tabelę / schemat / wykres

Typ dziedziczenia	(recesywne / dominujące)		(recesywne / dominujące)
Płeć osób, u których notuje się relatywnie więcej zachorowań	(kobiety / mężczyźni)		kobiety
Stan zdrowia potomstwa chorego mężczyzny i zdrowej kobiety niebędącej nosicielką:	córki	synowie	córki	synowie
	zdrowe	zdrowi	(zdrowe / chore)	(zdrowi / chorzy)

(0–2)

Uzupełnij poniższą tabelę tak, aby zawierała prawdziwe informacje dotyczące dwóch typów dziedziczenia cech sprzężonych z płcią. Podkreśl w każdym nawiasie właściwe określenie wybrane spośród zapisanych kursywą.

Odpowiedź:

Zadanie 18.

5 pkt

Anatomia i fizjologia człowieka Kręgowce Genetyka Skład organizmów Zamknięte Podaj i uzasadnij / wyjaśnij Podaj / wymień

Najprostszymi mutacjami w DNA są substytucje: tranzycje – polegające na wymianie puryny na purynę lub pirymidyny na pirymidynę i transwersje – polegające na zamianie pirymidyny na purynę lub na odwrót. Innymi mutacjami są np. insercje i delecje. Poniżej przedstawiono fragment nici DNA, w której nie zaszła żadna mutacja, i która nie zawiera intronów. Poszczególne kodony zostały oddzielone przerwami. 5’ ATG AAG GGC GTA GGA 3’ – nić kodująca (nieulegajaca transkrypcji) 3’ TAC TTC CCG CAT CCT 5’ – nić matrycowa (transkrybowana) W nici kodującej analizowanego fragmentu DNA doszło do dwóch niezależnych mutacji (przypadek 1. i przypadek 2.), w wyniku których powstały następujące zapisane poniżej, zmienione fragmenty nici DNA (zamienione nukleotydy zostały podkreślone i wyróżnione pogrubioną czcionką). Przypadek 1.: 5’ ATG AAG GGG GTA GGA 3’ Przypadek 2.: 5’ ATG AGG GGC GTA GGA 3’

18.1. (0–1 pkt)

Zapisz sekwencję antykodonu dla cząsteczki tRNA komplementarnej do drugiego kodonu w mRNA, który powstanie po transkrypcji niezmutowanego DNA. W odpowiedzi uwzględnij polarność nici RNA (koniec 3’ i 5’).

Odpowiedź:

18.2. (0–2 pkt)

Na podstawie tekstu podaj pełną nazwę substytucji dla każdego z przypadków (1. i 2.) przedstawionych powyżej oraz określ, na czym dana mutacja polega. 1. Nazwa mutacji: …………………………………, polega na ………………………………..

Odpowiedź:

18.3. (0–2 pkt)

Określ, jakie będą skutki każdej z dwóch opisanych mutacji dla pierwszorzędowej struktury polipeptydu, w porównaniu z jego prawidłową sekwencją. W odpowiedzi uwzględnij nazwy kodowanych aminokwasów. Przypadek 1.: …….……………………………………………………………………….…….. Przypadek 2.: .…………………………………………………………………………….……..

Odpowiedź:

Zadanie 20.

2 pkt

Ekologia Genetyka Pozostałe

Jedna z grup antygenów, znajdujących się na powierzchni ludzkich erytrocytów, określana jest jako grupa MN. Allele determinujące grupę krwi MN są kodominujące, co pozwala rozróżnić wszystkie trzy genotypy: MM, MN, NN. Poniżej podano dane o liczbie genotypów dla grupy krwi MN występujące u ludzi w Stanach Zjednoczonych, dla próby liczącej 1000 osób.

Genotyp	Liczba osób
MM	320
MN	480
NN	200
Razem	1000

20.1. (0–1 pkt)

Oblicz częstości obu alleli warunkujących grupę krwi MN w tej próbie. Zapisz obliczenia.

Wynik:

20.2. (0–1 pkt)

Na podstawie częstości alleli oblicz oczekiwane częstości poszczególnych genotypów, przy założeniu, że populacja była w stanie równowagi genetycznej.

Wynik:

Zadanie 21.

3 pkt

Anatomia i fizjologia człowieka Bezkręgowce Kręgowce Rośliny Zamknięte Uzupełnij tabelę / schemat / wykres Podaj i uzasadnij / wyjaśnij

Kozica tatrzańska to podgatunek kozicy występujący w Tatrach. Jest najdalej na północ wysuniętą populacją kozicy – gatunku ssaka parzystokopytnego, który występuje w piętrze alpejskim gór w całej Europie. Kozice odżywiają się pokarmem roślinnym – latem są to rośliny zielne, pędy drzew i krzewów, zimą – mech, porosty i kora drzew. Dużym zagrożeniem dla dorosłych kozic jest wilk lub niedźwiedź, natomiast lisy i orły polują na koźlęta. Kozice zapadają także na różne choroby, np. wywołane przez nicienie. Mimo, że jest to gatunek prawnie chroniony, dodatkowym zagrożeniem dla stosunkowo małej populacji kozic tatrzańskich może być nadmierna turystyka, zanieczyszczenie środowiska, anomalie klimatyczne oraz bliskie pokrewieństwo między zwierzętami w obrębie populacji.

21.1. (0–1 pkt)

Na podstawie tekstu uzupełnij tabelę: wpisz w każdym z jej wierszy nazwę zależności międzygatunkowych, które występują między organizmami wymienionymi w tabeli.

Wybierz je z poniższych. mutualizm pasożytnictwo konkurencja drapieżnictwo

Zestawienie organizmów	Zależności międzygatunkowe
wilk – niedźwiedź
lis – kozica
nicień – kozica

Odpowiedzi

21.1.

Poprawna odpowiedź

Zależności Zestawienie organizmów międzygatunkowe wilk – niedźwiedź konkurencja lis – kozica drapieżnictwo nicień – kozica pasożytnictwo 21.2 (0–1)

E. / w epoce lodowcowej kozice miały znacznie szerszy zasięg geograficzny. 32

Zasady oceniania

1 p. – za poprawne wypełnienie wszystkich trzech wierszy tabeli dotyczących zależności międzygatunkowych. 0 p. – za każdą inną odpowiedź lub za brak odpowiedzi.

1 p. – za zaznaczenie właściwego dokończenia zdania dotyczącego kozicy tatrzańskiej. 0 p. – za każdą inną odpowiedź lub za brak odpowiedzi.

21.2.

Poprawna odpowiedź

E. / w epoce lodowcowej kozice miały znacznie szerszy zasięg geograficzny. 32

Zasady oceniania

1 p. – za zaznaczenie właściwego dokończenia zdania dotyczącego kozicy tatrzańskiej. 0 p. – za każdą inną odpowiedź lub za brak odpowiedzi.

21.3.

Zasady oceniania

1 pkt – za poprawne wyjaśnienie uwzględniające konsekwencje małej różnorodności genetycznej populacji – podobieństwa genetycznego (np. większa wrażliwość populacji na epidemie, mniejsze prawdopodobieństwo przetrwania populacji w zmieniających się warunkach środowiska, itp.) lub za poprawne wyjaśnienie, uwzględniające konsekwencje chowu wsobnego (np. ujawnienie się niekorzystnych cech warunkowanych przez allele recesywne) lub za poprawne wyjaśnienie, uwzględniające konsekwencje dryfu genetycznego (np. utrwalanie mutacji niekorzystnych). 0 p. – za odpowiedź, która nie spełnia powyższych wymagań, lub za brak odpowiedzi. Przykładowe rozwiązania • Pula genowa małej populacji jest (zwykle) mało zróżnicowana i dlatego zadziałanie niekorzystnego czynnika np. zarażenie się kozic patogenem może spowodować zmniejszenie liczebności grożące wymarciem, gdyż ze względu na małą różnorodność genetyczną wszystkie/prawie wszystkie osobniki nie są odporne. • W mało liczebnej populacji dochodzi do krzyżowania wsobnego/inbredu, co często zmniejsza dostosowanie osobników potomnych/może powodować ujawnienie się niekorzystnych cech recesywnych sprzyjających śmierci osobników potomnych, albo obniżających ich płodność. • W małej populacji jest mniejsza zmienność genetyczna, co utrudnia adaptację do (zmieniających się) warunków środowiska. • W małych populacjach w wyniku dryfu genetycznego może łatwiej dojść do utrwalenia mutacji niekorzystnej. 33

Odpowiedzi

1.1. (0–1 pkt)

1.2. (0–1 pkt)

1.3. (0–1 pkt)

1.1.

Zasady oceniania

1.2.

Zasady oceniania

1.3.

Zasady oceniania

2.1. (0–1 pkt)

2.2. (0–1 pkt)

Odpowiedzi

2.1.

Zasady oceniania

2.2.

Poprawna odpowiedź

3.1. (0–1 pkt)

3.2. (0–1 pkt)

3.3. (0–1 pkt)

Odpowiedzi

3.1.

Zasady oceniania

3.2.

Zasady oceniania

3.3.

Poprawna odpowiedź

4.1. (0–1 pkt)

4.2. (0–1 pkt)

Odpowiedzi

4.1.

Poprawna odpowiedź

Zasady oceniania

4.2.

Zasady oceniania

5.1. (0–2 pkt)

5.2. (0–1 pkt)

5.3. (0–1 pkt)

Odpowiedzi

5.1.

Zasady oceniania

5.2.

Zasady oceniania

6.1. (0–2 pkt)

6.2. (0–1 pkt)

Odpowiedzi

6.1.

Zasady oceniania

6.2.

Poprawna odpowiedź

Zasady oceniania

7.1. (0–1 pkt)

7.2. (0–1 pkt)

Odpowiedzi

7.1.

Poprawna odpowiedź

Zasady oceniania

7.2.

Poprawna odpowiedź

Zasady oceniania

7.3.

Poprawna odpowiedź

Zasady oceniania

8.1. (0–1 pkt)

8.2. (0–1 pkt)

Odpowiedzi

8.1.

Poprawna odpowiedź

Zasady oceniania

8.2.

Poprawna odpowiedź

Zasady oceniania

8.3.

Zasady oceniania

8.4.

Poprawna odpowiedź

9.1. (0–1 pkt)

9.2. (0–1 pkt)

Odpowiedzi

9.2.