Arkusz maturalny
Ładowanie…
Arkusz maturalny
2 p. – za poprawne podanie dwóch nazw elementów budowy neuronu i poprawne dorysowanie grotu do strzałki wskazującej kierunek przewodzenia impulsu. 1 p. – za poprawne podanie tylko dwóch nazw elementów budowy neuronu lub tylko za poprawne dorysowanie grotu do strzałki wskazującej kierunek przewodzenia impulsu. 0 p. – za każdą inną odpowiedź lub za brak odpowiedzi. Poprawna odpowiedź A. dendryty B. neuryt / akson
(2 pkt) Na rysunku przedstawiono budowę kręgosłupa człowieka. Cyframi I–V oznaczono odcinki kręgosłupa.
1 p. – za poprawne uzupełnienie wszystkich pól w tabeli. 0 p. – za każdą inną odpowiedź lub za brak odpowiedzi. Poprawna odpowiedź Liczba kręgów Odcinek kręgosłupa Nazwa odcinka kręgosłupa w odcinku kręgosłupa I szyjny 7 II piersiowy 12 III lędźwiowy 5 IV krzyżowy 5 V guziczny 4–5 b) (0–1) Opisanie przystosowania budowy kręgosłupa do pełnienia Wiadomości i rozumienie. określonych funkcji. (I.2a.1)
1 p. – za poprawne przyporządkowanie po jednej funkcji wszystkim trzem wskazanym cechom kręgosłupa. 0 p. – za każdą inną odpowiedź lub za brak odpowiedzi. Poprawna odpowiedź A. – 4, B. – 1, C. – 2
(1 pkt) Zdolność komórek mięśniowych do skurczu wynika z ich szczególnej budowy. Wnętrze komórek wypełniają włókienka białkowe (filamenty: grubsze – filamenty miozynowe i cieńsze – filamenty aktynowe). Podstawową jednostką kurczliwą komórki tkanki mięśniowej poprzecznie prążkowanej jest sarkomer. Na poniższych schematach przedstawiono: I – sarkomer w rozluźnionym i rozciągniętym mięśniu i II – sarkomer podczas skurczu. Legenda Z – linie wyznaczające granice sarkomeru I – prążek, w którym występują wyłącznie filamenty aktynowe A – prążek, w którym występują filamenty aktynowe i miozynowe H – pasmo (prążek) przebiegające przez środek prążka A, w którym występują wyłącznie filamenty miozynowe M – element podporowy sarkomeru
1 p. – za poprawne uzupełnienie wszystkich trzech luk w zdaniach opisujących mechanizm skurczu sarkomeru. 0 p. – za odpowiedź, która nie spełnia powyższych wymagań, lub za brak odpowiedzi. Poprawna odpowiedź Podczas skurczu w obrębie sarkomeru, wskutek przesuwania się względem siebie filamentów aktynowych i miozynowych, skróceniu ulegają prążki .......I..... oraz prążek .....H..... . Nie zmienia się natomiast długość prążka .....A......, gdyż same filamenty nie zmieniają swojej długości. Efektem tych zmian jest skrócenie sarkomeru.
(3 pkt) Energii niezbędnej do wywołania skurczu mięśnia dostarcza związek chemiczny – ATP (adenozynotrifosforan). Na schemacie przedstawiono w uproszczeniu dwie drogi (szlaki metaboliczne) uzyskiwania ATP przez komórki mięśniowe w procesie oddychania: droga A składająca się z procesów oznaczonych na schemacie cyframi I i II oraz droga B – składająca się z procesów I i III. a) Podaj nazwę procesu oznaczonego na schemacie cyfrą I oraz miejsce jego przebiegu w komórce. b) Uzupełnij poniższe zdania – określ, czy dana droga uzyskiwania energii jest procesem tlenowym czy beztlenowym. Odpowiedź uzasadnij, uwzględniając informacje przedstawione na schemacie. Droga A jest procesem ................................................... , ponieważ ........................................... Droga B jest procesem ................................................... , ponieważ............................................
1 p. – za poprawne podanie nazwy procesu I oraz określenie miejsca przebiegu tego procesu w komórce. 0 p. – za każdą inną odpowiedź lub za brak odpowiedzi. Poprawna odpowiedź Nazwa procesu: glikoliza Lokalizacja w komórce: cytoplazma / cytozol b) (0–2) Na podstawie schematu rozpoznanie procesu oddychania Wiadomości i rozumienie. tlenowego i beztlenowego w komórce mięśniowej. (I.4a.6)
2 p. – za poprawne uzupełnienie obu zdań, tj. poprawne określenie typu procesu każdej z dróg uzyskiwania energii i prawidłowe uzasadnienie, odnoszące się do etapu utlenienia glukozy lub produktów utleniania glukozy przedstawionych na schemacie. 1 p. – za poprawne uzupełnienie jednego zdania, tj. poprawne określenie typu procesu jednej z dróg uzyskiwania energii i prawidłowe jego uzasadnienie lub tylko za poprawne określenie typów procesów obu dróg uzyskiwania energii. 0 p. – za odpowiedź, która nie spełnia powyższych wymagań, lub za brak odpowiedzi.
Droga A – jest procesem tlenowym, ponieważ nastąpiło całkowite utlenienie glukozy do wody i ditlenku węgla [tlenku węgla(IV)] / ponieważ w II etapie powstaje ATP oraz produktem utleniania pirogronianu jest H2O i CO2. Droga B – jest procesem beztlenowym, ponieważ nastąpiło częściowe / niecałkowite utlenienie glukozy (powstał kwas mlekowy) / pirogronian jest redukowany do mleczanu / jest to fermentacja mlekowa.
(2 pkt)
Podaj nazwę odcinka przewodu pokarmowego, do którego uchodzą przewody trzustki, oraz wymień nazwy trzech głównych składników pokarmowych, które są trawione w tym odcinku dzięki enzymom zawartym w soku trzustkowym.
2 p. – za poprawne podanie nazwy odcinka przewodu pokarmowego, do którego uchodzą przewody trzustki, i poprawne podanie nazw trzech głównych składników pokarmowych, które są w nim trawione. 1 p.– za poprawne podanie tylko nazwy odcinka przewodu pokarmowego, do którego uchodzą przewody trzustki, lub tylko podanie nazw trzech głównych składników pokarmowych, które są w nim trawione. 0 p. – za każdą inną odpowiedź lub za brak odpowiedzi. Poprawne odpowiedzi • Odcinek przewodu pokarmowego: dwunastnica / jelito cienkie • Składniki pokarmowe trawione w tym odcinku: białka, węglowodany, tłuszcze lub kwasy nukleinowe Uwaga: Kolejność podania nazw składników pokarmowych dowolna.
(1 pkt)
Podaj nazwę dwóch odcinków przewodu pokarmowego, do których światła nie są wydzielane enzymy trawienne. 4a) 4b) 5. 1 2 2 1
1 p. – za poprawne podanie nazw dwóch odcinków przewodu pokarmowego, do których nie są wydzielane enzymy trawienne. 0 p. – za każdą inną odpowiedź lub za brak odpowiedzi. Poprawna odpowiedź Dwa z trzech wymienionych odcinków w dowolnej kolejności: przełyk, jelito grube, gardło.
(2 pkt) Podczas wysiłku fizycznego w organizmie człowieka wzrasta zapotrzebowanie na tlen, wskutek czego następuje zwiększenie wentylacji płuc. Głównym czynnikiem wywołującym zwiększenie wentylacji płuc jest wzrost stężenia dwutlenku węgla we krwi i jednocześnie spadek poziomu tlenu. Chemoreceptory znajdujące się głównie w aorcie i tętnicy szyjnej przekazują informację o stężeniu CO2 do mózgu, gdzie zlokalizowane są ośrodki oddechowe. a) Uporządkuj we właściwej kolejności etapy przekazywania informacji o zwiększonym stężeniu dwutlenku węgla we krwi człowieka. Wpisz w tabelę numery 2–5. b) Uzupełnij poniższe zdanie tak, aby zawierało informacje prawdziwe. Podkreśl właściwe określenie w każdym nawiasie. Podczas wdechu następuje zasysanie powietrza do płuc, gdyż skurcz przepony i mięśni międzyżebrowych skutkuje (uniesieniem / obniżeniem) przepony, (uniesieniem / obniżeniem) żeber i w efekcie (zwiększeniem / zmniejszeniem) objętości klatki piersiowej.
| Etapy | Kolejność |
|---|---|
| Wysłanie impulsów nerwowych z ośrodka oddechowego w mózgu do mięśni oddechowych (przepony i mięśni międzyżebrowych). | |
| Odebranie przez chemoreceptory informacji o zwiększonym stężeniu CO 2 we krwi. | |
| Zwiększenie stężenia CO we krwi podczas wysiłku fizycznego. 2 | 1 |
| Wysłanie impulsów nerwowych z chemoreceptorów do ośrodka oddechowego w mózgu. | |
| Zwiększenie częstości i głębokości oddechów. |
1 p. – za poprawne uporządkowanie we właściwej kolejności wszystkich etapów przekazywania do ośrodka oddechowego informacji o zwiększonym stężeniu CO2 we krwi człowieka. 0 p. – za każdą inną odpowiedź lub za brak odpowiedzi. Poprawna odpowiedź Kolejność: 4, 2, 1, 3, 5 b) (0–1) Opisanie mechanizmu wentylacji płuc – opisanie fazy wdechu. Wiadomości i rozumienie. (I.1c.4)
1 p. – za poprawne uzupełnienie zdania opisującego mechanizm wdechu. 0 p. – za każdą inną odpowiedź lub za brak odpowiedzi. Poprawna odpowiedź Podczas wdechu następuje zasysanie powietrza do płuc, gdyż skurcz przepony i mięśni międzyżebrowych skutkuje (uniesieniem / obniżeniem) przepony, (uniesieniem / obniżeniem) żeber i w efekcie (zwiększeniem / zmniejszeniem) objętości klatki piersiowej.
(2 pkt) Podczas dużego wysiłku fizycznego w organizmie człowieka naczynia krwionośne miejscowo się rozszerzają i do komórek mięśniowych dopływa większa ilość krwi, transportującej do nich tlen za pośrednictwem krwinek czerwonych (erytrocytów), wyspecjalizowanych w jego transporcie. a) Wyjaśnij, dlaczego krwinki czerwone do pełnienia swojej funkcji transportowej tlenu wymagają obecności w nich żelaza Fe2+. b) Uzasadnij, dlaczego dojrzałe krwinki czerwone nie mogą naprawiać powstających w nich uszkodzeń ani też się dzielić.
1 p. – za poprawne wyjaśnienie roli jonów żelaza Fe2+ w funkcji transportowej erytrocytów, odnoszące się do nietrwałego łączenia się Fe2+ z tlenem. 0 p. – za odpowiedź, która nie spełnia powyższych wymagań, lub za brak odpowiedzi.
1 p. – za poprawne podanie przyczyny niezdolności dojrzałych erytrocytów do naprawy uszkodzeń i podziałów komórkowych, odnoszące się do braku informacji genetycznej. 0 p. – za odpowiedź, która nie spełnia powyższych wymagań, lub za brak odpowiedzi.
• Dwuwartościowy jon żelaza nietrwale przyłącza tlen. • Dzięki temu jonowi hemoglobina przyłącza tlen w płucach i oddaje go w tkankach. • Hemoglobina występująca w erytrocytach składa się z grupy hemowej zawierającej Fe2+, do którego przyłącza się nietrwale tlen, dzięki czemu może być przez nią transportowany. b) (0–1) Wyjaśnienie przyczyny niezdolności erytrocytów do podziałów Tworzenie informacji. komórkowych i naprawy uszkodzeń. (III.2a, I.2a.1)
• Nie mają DNA. • Dojrzałe erytrocyty nie mają jądra komórkowego, a więc nie mają informacji genetycznej dotyczącej tych procesów.
(1 pkt) Pojemność minutowa serca to objętość krwi, którą pompuje do naczyń tętniczych jedna komora serca w ciągu jednej minuty. Oblicza się ją, mnożąc pojemność wyrzutową (objętość krwi wypompowywaną podczas jednego skurczu serca przez komorę do tętnic) przez liczbę uderzeń serca w ciągu minuty. U osoby dorosłej podczas spoczynku serce uderza ok. 72 razy na minutę, a komora jednorazowo pompuje do tętnic ok. 70 ml krwi. Na wykresie przedstawiono zmiany pojemności minutowej serca u mężczyzn w różnym wieku podczas wysiłku fizycznego o wzrastającej intensywności.
1 p. – za poprawne sformułowanie wniosku dotyczącego dodatniego wpływu wysiłku fizycznego na pojemność minutową serca mężczyzny, uwzględniające brak wpływu wieku mężczyzny na tę zależność. 0 p. – za każdą inną odpowiedź lub za brak odpowiedzi.
• Wraz ze wzrostem wysiłku fizycznego wzrasta (proporcjonalnie) pojemność minutowa serca niezależnie od wieku mężczyzny. • Niezależnie od wieku mężczyzny wysiłek fizyczny zwiększa o tyle samo pojemność minutową serca.
(2 pkt) W naczyniach krwionośnych wyprowadzających krew z serca panuje wysokie ciśnienie. Naczynia te mają stosunkowo małe światło i nie ma w nich zastawek. W naczyniach doprowadzających krew do serca jest niskie ciśnienie. Mają one stosunkowo szerokie światło i występują w nich zastawki. Na podstawie tekstu uzupełnij tabelę, w której porównasz opisane naczynia krwionośne. 7a) 7b) 8a) 8b) 9. 1 1 1 1 1 2
| Nazwa naczynia (tętnice/żyły) | Kierunek przepływu krwi | Ciśnienie | Światło naczynia | Zastawki |
|---|---|---|---|---|
2 p. – za poprawne uzupełnienie obu wierszy tabeli. 1 p. – za poprawne uzupełnienie jednego wiersza tabeli lub co najmniej sześć pól tabeli. 0 p. – za każdą inną odpowiedź lub za brak odpowiedzi. Poprawne odpowiedzi Nazwa Kierunek Światło naczynia Ciśnienie Zastawki przepływu krwi naczynia (tętnice/ żyły) Tętnica od serca wysokie małe brak Żyła do serca niskie duże obecne
(1 pkt) Witamina K, należąca do witamin rozpuszczalnych w tłuszczach, wpływa na syntezę czynników krzepnięcia krwi. Jej źródłem są rośliny, np. szpinak, rośliny kapustowate, w mniejszym stopniu także pomidory, truskawki oraz – z produktów pochodzenia zwierzęcego – wątroba. Zapotrzebowanie człowieka na witaminę K jest pokrywane przez pokarm oraz bakterie jelitowe żyjące w jelicie grubym.
Wyjaśnij, dlaczego zaburzenia w procesie wchłaniania tłuszczów, w przypadku np. niektórych chorób, mogą prowadzić do wystąpienia krwawień i trudności w zahamowaniu krwotoków. W odpowiedzi uwzględnij właściwości i funkcję witaminy K.
1 p. – za poprawne wyjaśnienie, uwzględniające rozpuszczalność witaminy K w tłuszczach i jej wpływ na krzepliwość krwi, wg schematu: zaburzenia wchłaniania tłuszczów → niedobór witaminy K (wit. nie jest wchłaniana w jelicie) → ograniczenie syntezy czynników krzepnięcia krwi → trudności w zahamowaniu krwotoków 0 p. – za odpowiedź, która nie spełnia powyższych wymagań, lub za brak odpowiedzi.
• Zaburzenia wchłaniania tłuszczów mogą spowodować niedobór witaminy K, która jest rozpuszczalna w tłuszczach i wpływa na syntezę czynników krzepnięcia krwi, co może skutkować pojawianiem się krwawień i trudnościami w zahamowaniu krwotoków. • Witamina K jest rozpuszczalna w tłuszczach i zaburzenia wchłaniania tłuszczów mogą spowodować jej niedobór, co może skutkować brakiem niektórych czynników krzepnięcia krwi, na których syntezę ta witamina wpływa.
(2 pkt) Choroby układu krążenia są główną przyczyną zgonów w Polsce. Najczęstszymi i najgroźniejszymi chorobami układu krążenia są miażdżyca tętnic oraz choroba nadciśnieniowa, prowadzące do wielu innych schorzeń, takich jak zawał serca czy udar mózgu. Wielu z chorób układu krążenia można byłoby uniknąć, jeżeli przestrzegałoby się pewnych zasad profilaktycznych. a) Wyjaśnij, w jaki sposób miażdżyca tętnic wieńcowych zwiększa ryzyko wystąpienia zawału serca. b) Oceń, czy poniższe zalecenia dotyczące diety, których należy przestrzegać, aby zmniejszyć ryzyko powstania miażdżycy, są prawdziwe.
| Nr | Stwierdzenie | P | F |
|---|---|---|---|
| 1 | Konieczne jest ograniczenie ilości spożywanych tłuszczów roślinnych, zwłaszcza zawierających nienasycone kwasy tłuszczowe. | ||
| 2 | Należy ograniczyć liczbę kalorii w pokarmie, unikając przede wszystkim produktów o dużej zawartości łatwo przyswajanych cukrów. |
1 p. – za poprawne wyjaśnienie, uwzględniające mechanizm powstawania miażdżycy i jego skutek, polegający na niedotlenieniu mięśnia sercowego i jego obumieraniu. 0 p. – za odpowiedź, która nie spełnia powyższych wymagań, lub za brak odpowiedzi. Przykładowa odpowiedź Miażdżyca polega na odkładaniu w naczyniach wieńcowych blaszek miażdżycowych, zamykających ich światło, co skutkuje niedotlenieniem (i niedożywieniem) mięśnia sercowego i w efekcie jego obumieraniem. b) (0–1) Planowanie działań na rzecz własnego zdrowia – określenie Tworzenie informacji. sposobów postępowania zmniejszających ryzyko wystąpienia miażdżycy. (III.1b, I.3c.11)
1 p. – za poprawną ocenę wszystkich trzech zaleceń profilaktycznych zapobiegających wystąpieniu miażdżycy. 0 p. – za każdą inną odpowiedź lub za brak odpowiedzi. Poprawna odpowiedź 1. – F, 2. – P, 3. – P
(1 pkt)
Oceń, czy poniższe informacje dotyczące limfocytów są prawdziwe.
| Nr | Stwierdzenie | P | F |
|---|---|---|---|
| 1 | Limfocyty B i T w organizmie człowieka dojrzewają w szpiku kostnym. | ||
| 2 | Limfocyty B i T biorą udział w odpowiedzi odpornościowej – komórkowej. | ||
| 3 | Limfocyty B i T w organizmie człowieka biorą udział w tworzeniu odporności nabytej. |
1 p. – za poprawną ocenę wszystkich trzech informacji dotyczących limfocytów. 0 p. – za każdą inną odpowiedź lub za brak odpowiedzi. Poprawna odpowiedź 1. – F, 2. – F, 3. – P
(2 pkt) Zapotrzebowanie na wodę zdrowego dorosłego człowieka zależy od temperatury i wilgotności otoczenia. Na diagramie przedstawiono straty wody przez organizm człowieka w ciągu doby.
1 p. – za poprawne określenie ilości wody koniecznej do pobrania w ciągu doby przez organizm człowieka dla zbilansowania jego gospodarki wodnej. 0 p. – za każdą inną odpowiedź lub za brak odpowiedzi.
1 p. – za poprawne wyjaśnienie znaczenia zjawiska pocenia się w procesie termoregulacji odnoszące się do odbierania ciepła z organizmu podczas parowania potu. 0 p. – za odpowiedź, która nie spełnia powyższych wymagań, lub za brak odpowiedzi.
W ciągu doby człowiek musi pobrać: • tyle samo wody, ile straci w ciągu doby. • 2500 cm3 wody. b) (0–1) Wyjaśnienie znaczenia zjawiska pocenia się w procesie Tworzenie informacji. termoregulacji organizmu. (III.2a, I.4b.11)
• Pocenie się obniża znacznie temperaturę ciała, ponieważ parujący z powierzchni ciała pot odbiera z organizmu dużą ilość ciepła. • Dzięki parowaniu potu organizm pozbywa się nadmiaru ciepła / ochładza się.
(2 pkt) a) Uzupełnij poniższy schemat ilustrujący drogę wody w układzie wydalniczym człowieka. Wpisz w wyznaczone miejsca określenia wybrane spośród wymienionych. moczowód nasieniowód kanalik kręty I rzędu kanalik zbiorczy Torebka Bowmana ............................................. pętla Henlego kanalik kręty II rzędu .......................................................... miedniczka nerkowa .......................................... pęcherz moczowy cewka moczowa. b) Oceń, czy poniższe informacje dotyczące wydalania moczu z organizmu człowieka są prawdziwe.
| Nr | Stwierdzenie | P | F |
|---|---|---|---|
| 1 | okresowo przez cewkę moczową | ||
| 2 | się warstwa mięśni gładkich, co umożliwia rozciąganie pęcherza | ||
| 3 |
1 p. – za poprawny zapis wszystkich etapów drogi wody w układzie wydalniczym człowieka. 0 p. – za każdą inną odpowiedź lub za brak odpowiedzi. Poprawna odpowiedź Torebka Bowmana kanalik kręty I rzędu pętla Henlego kanalik kręty II rzędu kanalik zbiorczy miedniczka nerkowa moczowód pęcherz moczowy cewka moczowa. b) (0–1) Scharakteryzowanie funkcji narządów w układzie Wiadomości i rozumienie. wydalniczym człowieka. (I.2a.1)
1 p. – za poprawną ocenę wszystkich trzech informacji dotyczących wytwarzania moczu. 0 p. – za każdą inną odpowiedź lub za brak odpowiedzi. Poprawna odpowiedź 1 – P, 2. – P, 3. – F
(1 pkt) Komórki nabłonkowe wyścielające kanaliki kręte I rzędu w nefronach zawierają liczne mitochondria, a od strony światła kanalika zaopatrzone są w mikrokosmki. W poniższych zdaniach podkreśl w nawiasach właściwe określenia tak, aby powstały informacje prawdziwe. 1. Liczne mitochondria dostarczają energię do procesów (aktywnego transportu / dyfuzji) glukozy i aminokwasów z moczu pierwotnego do komórek kanalika. 2. Mikrokosmki (zwiększają / zmniejszają) powierzchnię resorpcji i sekrecji kanalika.
1 p. – za poprawne uzupełnienie obu zdań opisujących znaczenie wskazanych cech budowy komórek nabłonkowych kanalika I rzędu w pełnieniu ich funkcji. 0 p. – za każdą inną odpowiedź lub za brak odpowiedzi. Poprawna odpowiedź 1. Liczne mitochondria dostarczają energię do procesów aktywnego transportu / dyfuzji glukozy i aminokwasów z moczu pierwotnego do komórek kanalika. 2. Mikrokosmki (zwiększają / zmniejszają) powierzchnię resorpcji i sekrecji kanalika.
(2 pkt) Do podanych nazw narządów męskiego układu rozrodczego (A–D) przyporządkuj spośród 1. –5. po jednej funkcji pełnionej przez te narządy. Wpisz odpowiednie numery w wyznaczone miejsca. Narząd Funkcja
2 p. – za poprawne przyporządkowanie po jednej funkcji do wszystkich czterech narządów męskiego układu rozrodczego. 1 p. – za poprawne przyporządkowanie po jednej funkcji do trzech narządów. 0 p. – za każdą inną odpowiedź lub za brak odpowiedzi. Poprawna odpowiedź A. – 4, B. – 1, C. – 2, D. – 3
(1 pkt) Jedną z funkcji jąder jest wydzielanie męskiego hormonu płciowego – testosteronu, który odgrywa ważną rolę w wielu procesach życiowych człowieka.
Oceń, czy poniższe informacje dotyczące roli testosteronu w organizmie człowieka są prawdziwe.
Odpowiedź P/F zachowano w układzie oryginalnego arkusza.
1 p. – za poprawną ocenę wszystkich trzech informacji dotyczących roli testosteronu. 0 p. – za każdą inną odpowiedź lub za brak odpowiedzi. Poprawna odpowiedź 1. – F 2. – P 3. – P
(2 pkt) Kortyzol to hormon należący do glikokortykoidów, wydzielany przez korę nadnerczy. Wpływa na metabolizm oraz funkcjonowanie wielu narządów, np. nerek, serca i naczyń krwionośnych. Pobudza wydzielanie HCl w żołądku. Powoduje również zmniejszenie liczby limfocytów i niektórych granulocytów oraz zmniejszenie wytwarzania przeciwciał. Wydzielanie kortyzolu zwiększa się w organizmie, który pozostaje pod wpływem działania długotrwałego stresu. a) Na podstawie podanych informacji wyjaśnij, dlaczego człowiek pozostający w długotrwałym stresie jest bardziej podatny na choroby zakaźne. W odpowiedzi uwzględnij działanie kortyzolu. 15a) 15b) 16. 17. 18. a) 1 1 1 2 1 1 b) Wyjaśnij, dlaczego glikokortykoidy znalazły zastosowanie w leczeniu osób, u których przeprowadzono przeszczep.
1 p. – za poprawne wyjaśnienie zależności między działaniem długotrwałego stresu a podatnością organizmu na choroby, uwzględniające działanie kortyzolu na układ limfatyczny i w konsekwencji – osłabienie obrony organizmu. 0 p. – za odpowiedź, która nie spełnia powyższych wymagań, lub za brak odpowiedzi.
1 p. – za poprawne wyjaśnienie zasadności stosowania glikokortykoidów w leczeniu osób, u których przeprowadzono przeszczep, uwzględniające wpływ tych związków na tkankę limfatyczną w postaci hamowania reakcji odpornościowych. 0 p. – za odpowiedź, która nie spełnia powyższych wymagań, lub za brak odpowiedzi.
• Kortyzol ma działanie immunosupresyjne / hamuje wytwarzanie przeciwciał i komórek odpornościowych, a ten hormon jest wydzielany w stresie. • U człowieka pozostającego w długotrwałym stresie zwiększa się wydzielanie kortyzolu, który powoduje zanik tkanki limfatycznej, co skutkuje zmniejszeniem liczby limfocytów i niektórych granulocytów, co w efekcie uniemożliwia / osłabia obronę organizmu przed czynnikami chorobotwórczymi. b) (0–1) Wyjaśnienie zasadności stosowania glikokortykoidów Tworzenie informacji. w leczeniu osób po przeszczepie. (III.2a, I.4b.8)
• Glikokortykoidy znalazły zastosowanie w leczeniu osób, u których dokonano przeszczepu, ponieważ powodują one zanik tkanki limfatycznej, co skutkuje zmniejszonym wytwarzaniem przeciwciał i w efekcie hamowaniem reakcji odpornościowych powodujących odrzucanie przeszczepu. • Ponieważ ma działanie immunosupresyjne, a odrzucenie przeszczepu wiąże się z pobudzeniem układu immunologicznego przez antygeny dawcy.
(2 pkt) Niedobór wapnia w organizmie człowieka może wynikać m.in. z długotrwałego zmniejszonego dostarczania tego pierwiastka wraz z pokarmem lub ze złego wchłaniania wapnia w jelicie. Hipokalcemią określa się zbyt niskie stężenie wapnia we krwi, czyli spadek jego zawartości w surowicy poniżej 2,25 mmol/l. Objawami hipokalcemii mogą być tężyczka, czyli nadmierna pobudliwość mięśni do skurczu, niewydolność serca, zaburzenia rytmu serca. Zmniejszone spożycie wapnia stosunkowo rzadko prowadzi do objawów hipokalcemii, gdyż organizm ma jego zapasy zdeponowane w kościach. Z kolei odpowiednie przyjmowanie tego pierwiastka z pokarmem nie zabezpiecza organizmu przed hipokalcemią, ponieważ stężenie wapnia we krwi jest regulowane hormonalnie.
1 p. – za poprawne wskazanie hormonu, którego niedobór może być przyczyną hipokalcemii. 0 p. – za każdą inną odpowiedź lub za brak odpowiedzi. Poprawna odpowiedź C. b) (0–1) Wyjaśnienie mechanizmu homeostazy w organizmie Tworzenie informacji. człowieka na przykładzie regulacji parametrów ustrojowych – poziomu wapnia we krwi człowieka. (III. 2a, I.3c.9)
1 p. – za poprawne wyjaśnienie, uwzględniające uwalnianie wapnia z kości w przypadku jego niedoboru we krwi spowodowanego brakiem w pożywieniu, co powoduje osłabienie kości. 0 p. – za odpowiedź, która nie spełnia powyższych wymagań, lub za brak odpowiedzi.
• Przy małej podaży wapnia, organizm uruchamia jego zapasy znajdujące się w kościach, aby utrzymać stały poziom wapnia we krwi, co powoduje, że odwapnione kości tracą swoje właściwości mechaniczne. • We krwi człowieka ilość wapnia powinna być utrzymana na stałym poziomie, dlatego kiedy pierwiastek ten nie jest dostarczany z pokarmem w odpowiedniej ilości i spada jego stężenie we krwi, pobudzane jest wydzielanie hormonu / parathormonu, który powoduje uwalnianie tego pierwiastka z kości do krwi, prowadząc do ich osłabienia.
(2 pkt) Na schemacie przedstawiono budowę fragmentu DNA. Literami oznaczono zasady azotowe: A – adenina, T – tymina, G – guanina. a) Podaj nazwy związków chemicznych oznaczonych na schemacie cyframi 1, 2 i 3. b) Podaj nazwę rodzaju wiązania chemicznego pomiędzy zasadami azotowymi oznaczonego na schemacie cyfrą 4.
1 p. – za poprawne podanie nazw wskazanych związków chemicznych budujących DNA. 0 p. – za każdą inną odpowiedź lub za brak odpowiedzi. Poprawna odpowiedź 1. reszta kwasu fosforowego / ortofosforowego / fosforowego(V), 2. deoksyryboza, 3. cytozyna b) (0–1) Opisanie budowy DNA – wskazanie rodzaju wiązań Wiadomości i rozumienie. stabilizujących strukturę przestrzenną DNA. (I.1a, 1,4a.14)
1 p. – za poprawne podanie nazwy rodzaju wiązania pomiędzy wskazanymi zasadami azotowymi. 0 p. – za każdą inną odpowiedź lub za brak odpowiedzi. Poprawna odpowiedź (wiązanie) wodorowe
(2 pkt) W organizmie człowieka występują dwa rodzaje kwasów nukleinowych DNA i RNA. Wśród RNA rozróżniamy jeszcze, w zależności od funkcji i struktury, trzy podstawowe rodzaje RNA: rRNA, mRNA i tRNA.
Dokończ zdania 1–4 opisujące proces biosyntezy białka – wpisz w wyznaczone miejsca skrótowce odpowiednich kwasów nukleinowych biorących w niej udział. 1. Przechowywanie informacji genetycznej o budowie białka – …………………………… . 2. Przeniesienie informacji genetycznej o budowie białka z jądra komórkowego do cytozolu – 3. Odczytanie informacji genetycznej o budowie białka i transport aminokwasów do jego syntezy – …………………………… . 4. Składnik struktury komórkowej, na której odbywa się synteza białka – ……………….….. . 19b) 20a) 20b) 21a) 21b) 1 1 1 1 1 2
2 p. – za poprawne dokończenie wszystkich czterech zdań dotyczących funkcji kwasów nukleinowych – poprawne wpisanie nazw czterech rodzajów kwasów nukleinowych. 1 p. – za poprawne dokończenie trzech zdań – poprawne wpisanie nazw trzech rodzajów kwasów nukleinowych. 0 p. – za każdą inną odpowiedź lub za brak odpowiedzi. Poprawne odpowiedzi 1. Przechowywanie informacji genetycznej o budowie białka – DNA. 2. Przeniesienie informacji genetycznej o budowie białka z jądra komórkowego do cytozolu – mRNA. 3. Odczytanie informacji genetycznej o budowie białka i transport aminokwasów do jego syntezy – tRNA. 4. Składnik struktury komórkowej, na której odbywa się synteza białka – rRNA.
(3 pkt) Na rodowodzie przedstawiono dziedziczenie daltonizmu w pewnej rodzinie. Jest to choroba warunkowana allelem recesywnym, sprzężonym z płcią. a) Przyjmując (d) na oznaczenie allelu powodującego chorobę, zapisz genotypy osób oznaczonych numerem 2. i 3. Genotyp osoby 2.: ………………………. Genotyp osoby 3.: ………………………..… b) Określ, jakie jest prawdopodobieństwo, że kolejne dziecko rodziców oznaczonych 5. i 6. będzie chłopcem cierpiącym na daltonizm. Odpowiedź uzasadnij, wykonując krzyżówkę genetyczną. ♀ ♂
zadania genetycznego – określenie genotypów Tworzenie informacji. osób wskazanych w rodowodzie. (III.2c, I.4c.16)
zadania genetycznego –na podstawie krzyżówki Tworzenie informacji. genetycznej określenie prawdopodobieństwa wystąpienia choroby u dziecka wskazanych rodziców. (III.2c, I.4c.16).
1 p. – za poprawne zapisanie genotypów osób oznaczonych na schemacie numerami 2 i 3. 0 p. – za każdą inną odpowiedź lub za brak odpowiedzi. Poprawna odpowiedź Genotyp osoby 2.: XDXd Genotyp osoby 3.: XDY b) (0–2)
2 p. – za poprawne wykonanie krzyżówki genetycznej i poprawne określenie prawdopodobieństwa wystąpienia choroby u dziecka rodziców oznaczonych numerami 5 i 6. 1 p. – za poprawne wykonanie tylko krzyżówki genetycznej. 0 p. – za odpowiedź, która nie spełnia powyższych wymagań. lub za brak odpowiedzi. Uwaga: Nie uznaje się poprawnej wartości prawdopodobieństwa przy błędnie wykonanej krzyżówce genetycznej. Nie uznaje się odpowiedzi, w której zdający nie uwzględnił sprzężenia cechy z płcią (nie uwzględnił chromosomu X z allelami tego genu). Poprawna odpowiedź ♂ XD Y ♀ XD XDXD XDY Xd XDXd XdY Prawdopodobieństwo: 25%.
(1 pkt) Kształt nosa jest cechą warunkowaną genem autosomalnym. Ojciec o orlim kształcie nosa (cecha dominująca) i matka o prostym kształcie nosa (cecha recesywna) mają dwoje dzieci o prostym kształcie nosa.
Określ, czy ojciec jest homozygotą czy heterozygotą pod względem cechy kształtu nosa. Odpowiedź uzasadnij.
zadania genetycznego – określenie Tworzenie informacji. i uzasadnienie rodzaju zygotyczności ojca pod względem dziedziczonej cechy. (III.2c, I.4c.16)
1 p. – za określenie, że ojciec jest heterozygotą, i poprawne uzasadnienie uwzględniające sposób dziedziczenia opisanej cechy. 0 p. – za odpowiedź, która nie spełnia powyższych wymagań, lub za brak odpowiedzi.
• Prosty kształt nosa ujawnia się tylko w stanie homozygotycznym (cecha autosomalna), a więc, skoro od matki dzieci otrzymały allel recesywny, to musiały otrzymać drugi taki allel od heterozygotycznego ojca. • Ojciec jest heterozygotą, ponieważ gdyby był homozygotą, to wszystkie jego dzieci miałyby orli kształt nosa.
(1 pkt) Choroby genetyczne mogą być spowodowane zarówno przez geny recesywne, jak i przez geny dominujące, mające swoje loci w autosomach lub chromosomach płci.
1 p. – za poprawne wskazanie choroby genetycznej uwarunkowanej allelem recesywnym sprzężonym z płcią. 0 p. – za każdą inną odpowiedź lub za brak odpowiedzi. Poprawna odpowiedź fenyloketonuria choroba Huntingtona hemofilia mukowiscydoza anemia sierpowata
(2 pkt) Analiza czynników odpowiedzialnych za współczesne wymieranie roślin w Europie ujawnia, że zjawisko to ma bardzo złożony charakter. Jedną z przyczyn wymierania roślin jest trwała zmiana abiotycznych warunków siedliskowych. Na terenie Ojcowskiego Parku Narodowego (OPN) przeprowadzono badania nad wpływem działalności gospodarczej człowieka na liczebność występującuych tam gatunków roślin. Wyniki badań wybranych form działalności człowieka przedstawiono na wykresie.
1 p. – za wybranie osuszania terenu i uzasadnienie odwołujące się do największego spadku liczebności gatunków lub największej liczby gatunków, które wyginęły. 0 p. – za odpowiedź, która nie spełnia powyższych wymagań, lub za brak odpowiedzi.
1 p. – za wybranie ochrony czynnej w miejscu występowania ginących gatunków roślin i poprawne uzasadnienie, wykazujące że wybrana forma przyczynia się do zapewnienia tym gatunkom jak najkorzystniejszych dla nich warunków życia. 0 p. – za odpowiedź, która nie spełnia powyższych wymagań, lub za brak odpowiedzi. Przykładowa odpowiedź B., ponieważ ochrona czynna w miejscu ich występowania pozwoli na przywrócenie naturalnych warunków siedliskowych, np. przywrócenie naturalnych stosunków wodnych.
• Najbardziej niszczące okazało się osuszanie terenu II, ponieważ tam jest najwięcej gatunków, których liczebność spadła. • II, ponieważ w wyniku tej działalności wyginęła największa liczba gatunków. Uwaga: Uznaje się podanie różnic w bogactwie gatunkowym w formie wartości liczbowych odczytanych z wykresu. b) (0–1) Wskazanie i uzasadnienie najskuteczniejszej formy ochrony Tworzenie informacji. ginących gatunków roślin w Ojcowskim Parku Narodowym. (III.3b, I.4b.12)
(2 pkt) Na podstawie przedstawionych informacji uzupełnij tabelę – wybierz z tekstu i wpisz przykład organizmu reprezentującego wskazany w tabeli poziom troficzny opisanego ekosystemu.
| Poziom troficzny | Przykład organizmu |
|---|---|
| producenci | |
| konsumenci I rzędu | |
| konsumenci II rzędu | |
| destruenci |
2 p. – za poprawne uzupełnienie czterech wierszy tabeli. 1 p. – za poprawne uzupełnienie trzech wierszy tabeli. 0 p. – za każdą inną odpowiedź lub za brak odpowiedzi.
Poziom troficzny Przykład organizmu producenci trawy / rośliny zielne konsumenci I rzędu motyle / chrząszcze / gryzonie konsumenci II rzędu pliszka żółta / błotniak łąkowy destruenci bakterie / grzyby
(2 pkt)
Określ relacje między organizmami żyjącymi na łące, wymienionymi w poniższej tabeli – wpisz w każdym wierszu nazwę rodzaju zależności międzygatunkowej. Nazwa rodzaju zależności międzygatunkowej 1. lisem polującym na gryzonie lub jaszczurki a błotniakiem 2. lisem polującym na gryzonie a gryzoniami 3. bakteriami korzeniowymi a koniczynami 4. pliszką żółtą a kleszczami
2 p – za poprawne określenie wszystkich czterech zależności między wskazanymi organizmami. 1 p – za poprawne określenie trzech zależności między wskazanymi organizmami. 0 p – za każdą inną odpowiedź lub za brak odpowiedzi. Poprawne odpowiedzi Nazwa rodzaju zależności Relacje między: międzygatunkowej 1. lisem polującym na gryzonie lub jaszczurki a błotniakiem konkurencja 2. lisem polującym na gryzonie a gryzoniami drapieżnictwo 3. bakteriami korzeniowymi a koniczynami symbioza / mutualizm 4. pliszką żółtą a kleszczami pasożytnictwo
(1 pkt) Efekt cieplarniany to zjawisko spowodowane obecnością w atmosferze gazów cieplarnianych, polegające na zatrzymywaniu długofalowego promieniowania Słońca (promieniowania cieplnego), które ogrzewa naszą planetę. Obecnie (częściowo na skutek działalności człowieka) ilość zatrzymywanego promieniowania cieplnego się zwiększa, co prowadzi do stopniowego ocieplania się klimatu. Jednak wiele państw Europy, a także Stany Zjednoczone, coraz więcej energii elektrycznej uzyskuje ze źródeł odnawialnych (wiatr, słońce, energia geotermalna, woda).
Wyjaśnij, w jaki sposób uzyskiwanie przez kraje uprzemysłowione większej ilości energii elektrycznej ze źródeł odnawialnych może przyczynić się do zmniejszenia procesu ocieplania klimatu. 26b) 27. 28. 1 2 2 1
1 p – za poprawne wyjaśnienie wpływu zwiększonego korzystania z alternatywnych źródeł energii na zmniejszenie procesu ocieplania klimatu, uwzględniające zmniejszenie emisji CO2 jako gazu cieplarnianego. 0 p – za odpowiedź, która nie spełnia powyższych wymagań, lub za brak odpowiedzi.
• Korzystanie z alternatywnych źródeł energii sprawia, że zmniejsza się emisja do atmosfery CO2, który jest jednym z gazów cieplarnianych, co może skutkować stopniowym zmniejszaniem się ocieplenia klimatu / spowolnieniem podwyższania się temperatury Ziemi. • Korzystanie z odnawialnych źródeł energii wiąże się ze zmniejszeniem emisji CO2 do atmosfery, a CO2 jest gazem cieplarnianym odpowiedzialnym za globalne ocieplenie.
| 3 | Należy częściej spożywać produkty zawierające naturalny błonnik, przede wszystkim warzywa i owoce. |
| moczu na zewnątrz organizmu |