Arkusz maturalny
Biologia2019MAJformuła 2007POBIERZ
Zadanie 1.
1 pkt(1 pkt) Na zdjęciu mikroskopowym zaznaczono strzałkami komórki pewnej ludzkiej tkanki. Mają one walcowaty kształt i tworzą charakterystyczną, pojedynczą warstwę.
Ładowanie…
Arkusz maturalny
(1 pkt) Na zdjęciu mikroskopowym zaznaczono strzałkami komórki pewnej ludzkiej tkanki. Mają one walcowaty kształt i tworzą charakterystyczną, pojedynczą warstwę.
: 1 p. – za zaznaczenie właściwego rodzaju tkanki przedstawionej na zdjęciu. 0 p. – za odpowiedź niespełniającą powyższych wymagań lub za brak odpowiedzi. Poprawna odpowiedź D.
(3 pkt) Układy narządów pełnią w organizmie człowieka rozmaite funkcje. Każdy z nich jest utworzony z określonych narządów zbudowanych z tkanek, w skład których wchodzą wyspecjalizowane komórki. a) Uzupełnij tabelę – wpisz w odpowiednich wierszach literę (A–E), którą oznaczono nazwę komórki charakterystycznej dla wymienionego układu, i cyfrę (1.–5.), którą oznaczono funkcję tego układu. Nazwa komórki Funkcja układu A. neuron 1. ochrona narządów i funkcja podporowa B. leukocyt wchłanianie produktów trawienia C. enterocyt 3. przewodzenie impulsów nerwowych D. spermatocyt 4. obrona organizmu przed patogenami E. osteoblast 5. wytwarzanie komórek rozrodczych b) Wypisz spośród A–E nazwę komórki, która ma zdolność do podziału mejotycznego, i określ efekt tego podziału.
| Układ | Komórka wchodząca w skład układu | Funkcja układu |
|---|---|---|
| krwionośny | ||
| pokarmowy | ||
| szkieletowy |
: 2 p. – za prawidłowe wypełnienie wszystkich wierszy tabeli. 1 p. – za prawidłowe wypełnienie dwóch lub trzech wierszy tabeli lub prawidłowe wypełnienie jednej kolumny. 0 p. – za odpowiedź niespełniającą powyższych wymagań lub za brak odpowiedzi. Poprawna odpowiedź Komórka wchodząca Układ Funkcja układu w skład układu krwionośny B 4 pokarmowy C 2 szkieletowy E 1 nerwowy A 3 b) (0–1) Rozpoznanie komórek dzielących się mejotycznie i określenie Wiadomości i rozumienie ich funkcji w organizmie człowieka. (I.1c.2)
1 p. – za wybranie spermatocytu i poprawne określenie efektu podziału, uwzględniające powstawanie plemników lub komórek haploidalnych. 0 p. – za odpowiedź niespełniającą powyższych wymagań lub za brak odpowiedzi.
• Spermatocyt – wytwarzanie plemników. • Spermatocyt – powstają haploidalne gamety męskie. • D – cztery komórki haploidalne / cztery spermatydy. • Spermatocyt ma zdolność do podziałów mejotycznych, dzięki czemu powstają męskie komórki rozrodcze (mające zredukowaną liczbę chromosomów).
(3 pkt) Na rysunku przedstawiono fragment układu ruchu człowieka.
1 p. – za podanie właściwych nazw obu tkanek. 0 p. – za odpowiedź niespełniającą powyższych wymagań lub za brak odpowiedzi. Poprawna odpowiedź Brzusiec: tkanka mięśniowa (poprzecznie prążkowana) Ścięgna: tkanka łączna (włóknista / zbita) b) (0–1) Wiadomości i rozumienie Rozpoznanie na rysunku stawu kulistego. (I.1a.1)
1 p. – za wskazanie właściwej nazwy rodzaju stawu utworzonego przez głowę kości ramiennej i łopatkę. 0 p. – za odpowiedź niespełniającą powyższych wymagań lub za brak odpowiedzi. Poprawna odpowiedź A. c) (0–1) Opisanie budowy obręczy kończyny górnej człowieka. Wiadomości i rozumienie (I.1a.1)
1 p. – za podanie prawidłowych nazw obu kości budujących obręcz barkową człowieka. 0 p. – za odpowiedź niespełniającą powyższych wymagań lub za brak odpowiedzi. Poprawna odpowiedź łopatka i obojczyk
(2 pkt) Kiedy człowiek odczuwa zimno, w jego skórze kurczą się mięśnie przywłosowe, co się przekłada na podniesienie mieszka włosowego i wyprostowanie włosa, objawiające się tzw. gęsią skórką. To zjawisko jest pozostałością ewolucyjną po przodkach człowieka, którzy stroszyli sierść na skutek zimna. Obecnie nie odgrywa ono znaczącej roli w ochronie przed utratą ciepła. Na schemacie przedstawiono budowę powłoki ciała człowieka.
1 p. – za zaznaczenie obu poprawnych odpowiedzi. 0 p. – za odpowiedź niespełniającą powyższych wymagań lub za brak odpowiedzi. Poprawna odpowiedź B 2. b) (0–1) Określenie cech adaptacyjnych w budowie skóry do ochrony Wiadomości i rozumienie organizmu przed utratą ciepła. (I.2a.1)
1 p. – za określenie, że w warstwie podskórnej występują komórki tłuszczowe, które pełnią rolę termoizolacyjną. 0 p. – za odpowiedź niespełniającą powyższych wymagań lub za brak odpowiedzi.
• W warstwie podskórnej występują komórki tłuszczowe, które pełnią rolę termoizolacyjną. • W tej warstwie skóry znajduje się tkanka tłuszczowa, która chroni głębsze tkanki przed utratą ciepła, ponieważ tłuszcz jest złym przewodnikiem ciepła.
(2 pkt) Na schemacie przedstawiono układ krwionośny człowieka.
1 p. – za prawidłowe uzupełnienie schematu nazwami wszystkich sześciu elementów budowy układu krwionośnego. 0 p. – za odpowiedź niespełniającą powyższych wymagań lub za brak odpowiedzi. Poprawna odpowiedź b) (0–1) Zinterpretowanie informacji dotyczących krążenia krwi Tworzenie informacji w naczyniach krwionośnych małego obiegu (III.2b., I.1a.4)
1 p. – za określenie, że stwierdzenie nie jest prawdziwe wraz z uzasadnieniem odnoszącym się do transportu krwi bogatej w tlen przez żyły małego obiegu. 0 p. – za odpowiedź niespełniającą powyższych wymagań lub za brak odpowiedzi.
• Stwierdzenie nie jest prawdziwe, gdyż w małym obiegu żyłami płynie krew natlenowana. • To stwierdzenie jest nieprawdziwe, ponieważ żyłą płucną przepływa krew bogata w tlen.
(1 pkt) Na rysunkach przedstawiono trzy możliwe sposoby połączeń włosowatych naczyń krwionośnych występujące w organizmie człowieka.
1 p. – za uzupełnienie wszystkich trzech zdań właściwymi literami wskazującymi rysunki, na których przedstawiono określony sposób połączenia włosowatych naczyń krwionośnych. 0 p. – za odpowiedź niespełniającą powyższych wymagań lub za brak odpowiedzi. Poprawna odpowiedź Sieć naczyń włosowatych w płucach ma postać, którą przedstawiono na rysunku C. Naczynia krwionośne jelita cienkiego i wątroby kontaktują się ze sobą tak, jak pokazano na rysunku A. Sieć naczyń krwionośnych budującą kłębuszki nerkowe obrazuje rysunek B.
(1 pkt) Na rysunku przedstawiono zmiany w obrębie klatki piersiowej podczas wdechu i podczas wydechu.
| Nr | Stwierdzenie | P | F |
|---|---|---|---|
| 1 | Objętość klatki piersiowej zmienia się dzięki skurczom mięśni międzyżebrowych i przepony. | ||
| 2 | Podczas wydechu objętość klatki piersiowej ulega zmniejszeniu, gdyż przepona się kurczy i unosi. |
1 p. – za poprawną ocenę prawdziwości wszystkich trzech informacji opisujących zmiany objętości klatki piersiowej człowieka w czasie wdechu i wydechu. 0 p. – za odpowiedź niespełniającą powyższych wymagań lub za brak odpowiedzi. Poprawna odpowiedź 1. – P, 2. – F, 3. – P
(2 pkt) a) Na podstawie rysunku i przedstawionych informacji uzupełnij zdania dotyczące budowy klatki piersiowej człowieka – wpisz w wyznaczone miejsca cyfry określające liczbę par poszczególnych rodzajów żeber. Z mostkiem za pomocą tkanki chrzęstnej połączonych jest bezpośrednio …..…… par żeber, zwanych żebrami właściwymi. Kolejne …..…... pary łączą się chrząstkami z ostatnimi żebrami właściwymi, a ostatnie …….…. pary to tzw. żebra wolne, które kończą się swobodnie w powłokach ciała. b) Wykaż związek między połączeniem żeber z mostkiem i ze sobą za pomocą tkanki chrzęstnej a ruchami oddechowymi klatki piersiowej człowieka. 6. 7. a) 8b) 1 1 1 1
1 p. – za wpisanie właściwej liczby par żeber we wszystkich trzech miejscach. 0 p. – za odpowiedź niespełniającą powyższych wymagań lub za brak odpowiedzi. Poprawna odpowiedź Z mostkiem za pomocą tkanki chrzęstnej połączonych jest 7 par żeber, zwanych żebrami właściwymi. Kolejne 3 pary łączą się chrząstkami z ostatnimi żebrami właściwymi, a ostatnie 2 pary to tzw. żebra wolne, które kończą się swobodnie w powłokach ciała. b) (0–1) Wykazanie związku między budową a działaniem klatki Tworzenie informacji piersiowej człowieka. (III.2a., I.2a.1)
1 p. – za poprawne wykazanie związku, odnoszącego się do elastyczności / półelastyczności połączeń żeber z mostkiem, umożliwiających zmiany objętości klatki piersiowej podczas wdechu i wydechu. 0 p. – za odpowiedź niespełniającą powyższych wymagań lub za brak odpowiedzi.
• Połączenie żeber z mostkiem za pomocą tkanki chrzęstnej nadaje klatce piersiowej elastyczność, która zapewnia zmianę objętości klatki piersiowej podczas wdechu i wydechu. • Dzięki elastycznym połączeniom żeber z mostkiem za pomocą chrząstek możliwe są ruchy żeber związane z pracą klatki piersiowej – jej unoszeniem się i opadaniem podczas wdechów i wydechów.
(1 pkt) Na podstawie przedstawionych informacji wyjaśnij, w jaki sposób zwiększony wysiłek fizyczny wzmaga intensywność ruchów oddechowych klatki piersiowej. W odpowiedzi uwzględnij mechanizm tego procesu.
Wyjaśnienie związku między wysiłkiem fizycznym Tworzenie informacji a wzrostem intensywności ruchów klatki piersiowej człowieka. (III.2a., I.4b.3) 1 p. – za poprawne wyjaśnienie, uwzględniające pobudzenie ośrodka oddechowego przez wzrost stężenia CO2. 0 p. – za odpowiedź niespełniającą powyższych wymagań lub za brak odpowiedzi. Przykładowa odpowiedź Podczas wysiłku fizycznego na skutek wzrostu intensywności oddychania komórkowego wzrasta we krwi stężenie CO2. Wzrost stężenia CO2 pobudza ośrodek oddechowy, co skutkuje zwiększeniem intensywności ruchów wentylacyjnych klatki piersiowej, dzięki czemu wzrasta intensywność wymiany gazowej w płucach.
(2 pkt) Żołądek jest najszerszym odcinkiem przewodu pokarmowego człowieka. Z zewnątrz otacza go błona surowicza zwana otrzewną. Pod nią znajduje się błona mięśniowa zbudowana z włókien mięśniowych gładkich. Wnętrze żołądka wyściela błona śluzowa bogata w gruczoły wytwarzające śluz i gruczoły produkujące sok żołądkowy, który składa się m.in. z kwasu solnego i enzymów (pepsyny i lipazy). a) Określ, jaką funkcję pełnią skurcze mięśni gładkich obecnych w ścianie żołądka w sytuacji, gdy znajduje się w nim pokarm. b) Oceń, czy poniższe informacje dotyczące żołądka są prawdziwe.
| Nr | Stwierdzenie | P | F |
|---|---|---|---|
| 1 | Kwas solny zawarty w soku żołądkowym denaturuje białka. | ||
| 2 | Pod wpływem enzymów soku żołądkowego zachodzi trawienie głównie węglowodanów. | ||
: 1 p. – za określenie funkcji skurczów mięśni żołądka uwzględniające ich wpływ na mieszanie pokarmu w żołądku lub na przemieszczanie się pokarmu. 0 p. – za odpowiedź niespełniającą powyższych wymagań lub za brak odpowiedzi.
1 p. – za poprawną ocenę wszystkich trzech stwierdzeń dotyczących żołądka. 0 p. – za odpowiedź niespełniającą powyższych wymagań lub za brak odpowiedzi. Poprawna odpowiedź 1. – P, 2. – F, 3. – P
• Skurcze mięśni gładkich powodują, że w żołądku pokarm mieszany jest z sokiem żołądkowym. • Skurcze mięśni gładkich żołądka powodują przemieszczanie się pokarmu do dwunastnicy / jelita cienkiego. b) (0–1) Opisanie sposobu funkcjonowania żołądka w układzie Wiadomości i rozumienie pokarmowym człowieka. (I.1c.4.)
(2 pkt) Witamina B12 jest uwalniana z pożywienia pod wpływem działania pepsyny i kwasu solnego. Następnie cząsteczki witaminy B12 tworzą kompleksy ze specjalną glikoproteiną wytwarzaną
| Nr | Stwierdzenie | P | F |
|---|---|---|---|
| 1 | Witamina B występuje głównie w pokarmach pochodzenia roślinnego. 12 | ||
| 2 | Witamina B jest wchłaniana w jelicie cienkim do naczyń limfatycznych. 12 | ||
: 1 p. – za poprawną ocenę wszystkich trzech stwierdzeń dotyczących witaminy B12. 0 p. – za odpowiedź niespełniającą powyższych wymagań lub za brak odpowiedzi. Poprawna odpowiedź 1. – F, 2. – F, 3. – P b) (0–1) Określenie skutków dla organizmu człowieka wynikających Wiadomości i rozumienie z niedoboru witaminy B12. (I.3c.8,9)
: 1 p. – za podanie odpowiedniego przykładu objawu niedoboru witaminy B12 w układzie krwionośnym człowieka. 0 p. – za odpowiedź niespełniającą powyższych wymagań lub za brak odpowiedzi.
Objawem niedoboru witaminy B12 jest: • niedokrwistość / anemia (złośliwa). • przyspieszenie akcji serca / częstoskurcz.
(2 pkt) Indeks glikemiczny (IG) to wskaźnik, który informuje o tym, jak gwałtownie i na jak długo po spożyciu danego produktu wzrasta stężenie glukozy we krwi. Pokarmy o takiej samej zawartości węglowodanów mogą mieć różny wpływ na poziom cukru we krwi (glikemię). Spożywanie produktów o wysokim IG początkowo skutkuje szybkim wzrostem stężenia glukozy we krwi, ale potem ten poziom gwałtownie spada. Po spożyciu produktów o niskim IG następuje powolny wzrost stężenia glukozy we krwi, a następnie – powolny spadek jej stężenia we krwi. a) Określ, po spożyciu którego z produktów – o wysokim IG czy o niskim IG – szybciej wystąpi uczucie głodu. Odpowiedź uzasadnij, uwzględniając mechanizm pobudzania ośrodków głodu i sytości. b) Wybierz spośród A–D i zaznacz nazwę hormonu, który przyśpiesza wychwytywanie glukozy obecnej we krwi przez komórki mięśni poprzecznie prążkowanych. 9. 10a) 10b) 11a) 11b) a) 12b) 1 1 1 1 1 1 1
1 p. – za wskazanie produktów o wysokim IG wraz z uzasadnieniem uwzględniającym zmiany poziomu glukozy we krwi i odnoszącym się do mechanizmu pobudzenia ośrodków głodu i sytości. 0 p. – za odpowiedź niespełniającą powyższych wymagań lub za brak odpowiedzi. Przykładowa odpowiedź Uczucie głodu szybciej wystąpi po spożyciu produktów o wysokim IG, ponieważ po ich spożyciu wystąpi (wzrost, a po nim) gwałtowny spadek stężenia glukozy we krwi, który pobudza ośrodek głodu i hamuje ośrodek sytości. b) (0–1) Opisanie hormonalnej regulacji stężenia glukozy we krwi Wiadomości i rozumienie człowieka. (I.4a.11)
: 1 p. – za zaznaczenie właściwej nazwy hormonu, który przyspiesza wychwytywanie glukozy z krwi przez komórki mięśni poprzecznie prążkowanych. 0 p. – za odpowiedź niespełniającą powyższych wymagań lub za brak odpowiedzi. Poprawna odpowiedź B.
(2 pkt) Na schemacie przedstawiono budowę nerki człowieka. Strzałkami oznaczono kierunek przepływu krwi i moczu.
1 p. – za podanie poprawnych nazw obu naczyń krwionośnych. 0 p. – za odpowiedź niespełniającą powyższych wymagań lub za brak odpowiedzi. Poprawna odpowiedź A – tętnica nerkowa; B – żyła nerkowa b) (0–1) Uporządkowanie struktur budowy nerki według wskazanego Korzystanie z informacji kryterium. (II.2a., I.1a.4)
1 p. – za prawidłowe uporządkowanie struktur według rosnącego stężenia mocznika w płynach ustrojowych w nich przepływających. 0 p. – za odpowiedź niespełniającą powyższych wymagań lub za brak odpowiedzi. Poprawna odpowiedź B, A, C.
(1 pkt) Układ odpornościowy zapewnia organizmowi obronę przed różnymi czynnikami, np. substancjami toksycznymi, wirusami, bakteriami, komórkami nowotworowymi. Zwalczanie takich czynników, po ich rozpoznaniu, odbywa się w różny sposób.
Określ rodzaj odporności wyrażanej przez organizm człowieka w wyniku reakcji przedstawionych w tabeli. Wpisz znak „+” w odpowiednie pola tabeli. Reakcja organizmu Odporność nieswoista Odporność swoista kichanie, kaszel wytwarzanie przeciwciał niewybiórcze pożeranie komórek przez makrofagi
1 p. – za poprawne przyporządkowanie wszystkich trzech reakcji organizmu do odporności swoistej lub nieswoistej. 0 p. – za odpowiedź niespełniającą powyższych wymagań lub za brak odpowiedzi. Poprawna odpowiedź Odporność Odporność Reakcja organizmu nieswoista swoista kichanie, kaszel + wytwarzanie przeciwciał + niewybiórcze pożeranie komórek przez makrofagi +
(1 pkt) W przypadku, gdy ciężarna matka mająca grupę krwi Rh– wytwarza przeciwciała skierowane przeciwko antygenom D własnego płodu mającego grupę krwi Rh+, może dojść do konfliktu serologicznego. Przeciwciała anty-Rh przenikają wówczas przez łożysko do krwiobiegu płodu i uszkadzają jego czerwone krwinki, co jest przyczyną choroby hemolitycznej.
Wyjaśnij, dlaczego choroba hemolityczna nie wystąpi w przypadku, gdy matka ma grupę krwi Rh+, a jej dziecko ma grupę krwi Rh–.
1 p. – za poprawne wyjaśnienie, odwołujące się do braku wytwarzania przeciwciał skierowanych przeciwko własnemu antygenowi D. 0 p. – za odpowiedź niespełniającą powyższych wymagań lub za brak odpowiedzi.
• Matka, która ma grupę krwi Rh+ ma antygen D i nie wytwarza przeciwko niemu przeciwciał, a to one są przyczyną choroby hemolitycznej płodu / aglutynacji erytrocytów płodu. • Przeciwciała przeciwko antygenowi D wytwarzane są wyłącznie przez osobę o grupie krwi Rh− w wyniku kontaktu jej krwi z krwią Rh+, a więc matka nie będzie ich wytwarzała.
(1 pkt) Na schemacie przedstawiono hormonalną kontrolę gospodarki wapniowej w organizmie człowieka. Cyframi 1 i 2 oznaczono poziom wapnia we krwi, a literami X i Y – hormony kontrolujące ten poziom.
1 p. – za wskazanie odpowiedzi zawierającej właściwe opisy oznaczeń na schemacie. 0 p. – za odpowiedź niespełniającą powyższych wymagań lub za brak odpowiedzi. Poprawna odpowiedź B.
(1 pkt) Narządy zmysłów dzięki obecności w nich odpowiednich receptorów są zdolne do odbierania różnego rodzaju bodźców i do przekształcania ich w impulsy nerwowe. Każdemu z wymienionych narządów zmysłów (A–C) przyporządkuj jeden rodzaj odbieranego bodźca wybrany spośród 1.–4. 1. chemiczne 2. termiczne 3. mechaniczne 4. świetlne A. narząd słuchu: …..……. B. narząd smaku: …..……. C. narząd wzroku: …..…….
1 p. – za właściwe przyporządkowanie wszystkim narządom zmysłów odpowiedniego rodzaju odbieranego bodźca. 0 p. – za odpowiedź niespełniającą powyższych wymagań lub za brak odpowiedzi. Poprawna odpowiedź A. – 3, B. – 1, C. – 4
(2 pkt) Na schemacie przedstawiono wyniki badania audiometrycznego trzech pacjentów: słyszącego prawidłowo, z głuchotą całkowitą oraz z głuchotą częściową.
1 p. – za poprawne opisanie, na czym polega częściowa głuchota, uwzględniające częstotliwości dźwięków, które pacjent gorzej słyszy. 0 p. – za odpowiedź niespełniającą powyższych wymagań lub za brak odpowiedzi.
1 p. – za poprawne zaznaczenie elementu budowy ucha, w którym znajdują się komórki zmysłowe przekształcające bodźce dźwiękowe w impulsy nerwowe. 0 p. – za odpowiedź niespełniającą powyższych wymagań lub za brak odpowiedzi. Poprawna odpowiedź A.
• Częściowa głuchota polega na tym, że pacjent gorzej słyszy dźwięki o wysokich częstotliwościach. • Częściowa głuchota polega na tym, że pacjent znacznie gorzej słyszy dźwięki o wysokich tonach, a lepiej słyszy dźwięki o niskich tonach. • Częściowa głuchota polega na tym, że pacjent znacznie gorzej słyszy dźwięki o częstotliwości powyżej 1000 Hz. b) (0–1) Rozpoznanie w uchu miejsca występowania receptorów Wiadomości i rozumienie narządu słuchu. (I.1a.5)
(2 pkt) Na schemacie przedstawiono łuk odruchowy, czyli drogę, jaką przebywa impuls nerwowy podczas reakcji odruchowej.
1 p. – za poprawne dorysowanie grotów obu strzałek. 0 p. – za każdą inną odpowiedź lub za brak odpowiedzi. Poprawna odpowiedź b) (0–1) Rozpoznanie na schemacie elementów łuku odruchowego. Wiadomości i rozumienie (I.1a.1)
1 p. – za podkreślenie poprawnej nazwy neuronu oznaczonego na schemacie literą X. 0 p. – za odpowiedź niespełniającą powyższych wymagań lub za brak odpowiedzi. Poprawna odpowiedź A. neuron ruchowy B. neuron pośredniczący C. neuron czuciowy
(1 pkt) Przemieszczanie się impulsu w błonie komórkowej neuronu polega na przesuwaniu się fali depolaryzacyjnej wzdłuż błony komórkowej (impuls ma charakter elektryczny). Na rysunku przedstawiono przekazywanie impulsu nerwowego w synapsie między sąsiednimi neuronami.
1 p. – za poprawne podanie różnicy w przemieszczaniu się impulsu nerwowego w synapsie i błonie neuronu. uwzględniające neuroprzekaźniki i falę depolaryzacyjną lub drogę chemiczną i drogę elektryczną albo różną prędkość przemieszczania się impulsu. 0 p. – za odpowiedź niespełniającą powyższych wymagań lub za brak odpowiedzi.
• W synapsie przekazywanie impulsu nerwowego odbywa się za pośrednictwem neuroprzekaźnika, natomiast w błonie komórkowej neuronu impuls nerwowy przemieszcza się w postaci fali depolaryzacyjnej. • W synapsie przekazywanie impulsu nerwowego odbywa się na drodze chemicznej, natomiast w błonie komórkowej neuronu impuls nerwowy przemieszcza się na drodze elektrycznej. • Impuls nerwowy przemieszcza się szybciej w błonie neuronu niż w synapsie.
(3 pkt) W tabeli przedstawiono wyniki badań stężenia progesteronu we krwi pewnej kobiety podczas prawidłowo przebiegającej ciąży. a) Sformułuj wniosek na podstawie analizy danych przedstawionych w tabeli. b) Wybierz spośród A–D i zaznacz właściwe dokończenie zdania. Badanie poziomu progesteronu wykonane w drugim trymestrze ciąży pozwala ocenić funkcjonowanie c) Podaj jeden przykład znaczenia odpowiedniego poziomu progesteronu w organizmie matki dla prawidłowego przebiegu ciąży. Tydzień ciąży Stężenie progesteronu we krwi [ng/ml] 4 22 10 30 16 48 22 65 28 91 34 135 40 166
1 p. – za sformułowanie poprawnego wniosku dotyczącego wzrostu stężenia progesteronu wraz z rozwojem ciąży. 0 p. – za odpowiedź niespełniającą powyższych wymagań lub za brak odpowiedzi.
1 p. – za poprawne wskazanie dokończenia zdania. 0 p. – za odpowiedź niespełniającą powyższych wymagań lub za brak odpowiedzi. Poprawna odpowiedź C. c) (0–1) Określenie znaczenia progesteronu dla prawidłowego Wiadomości i rozumienie przebiegu ciąży. (I.1c.8., I.4a.10)
1 p. – za poprawne podanie przykładu znaczenia odpowiedniego poziomu progesteronu dla prawidłowego przebiegu ciąży. 0 p. – za odpowiedź niespełniającą powyższych wymagań lub za brak odpowiedzi.
• Wraz z upływem kolejnych tygodni ciąży wzrasta poziom progesteronu. • Podczas ciąży stężenie progesteronu we krwi kobiety sukcesywnie wzrasta. b) (0–1) Rozpoznanie struktury odpowiedzialnej za wydzielanie Wiadomości i rozumienie progesteronu. (I.1c.2., I.2a.1)
• Progesteron wpływa na rozwój błony śluzowej macicy, co umożliwia zagnieżdżenie się zarodka. • Pod wpływem progesteronu błona śluzowa zaczyna wydzielać płyn bogaty w substancje odżywcze, które mają odżywiać zarodek przed jego zagnieżdżeniem w błonie śluzowej macicy. • Podczas trwania ciąży progesteron hamuje skurcze komórek mięśniowych macicy, co zabezpiecza ciążę przed poronieniem.
(2 pkt) DNA zbudowany jest z czterech rodzajów nukleotydów różniących się jedynie zasadami azotowymi. Zasady – adenina (A) i tymina (T) oraz cytozyna (C) i guanina (G) – tworzą pary zasad komplementarnych.
Wybierz spośród A–D i zaznacz dwa prawidłowe stwierdzenia dotyczące zawartości zasad azotowych w prawidłowej dwuniciowej cząsteczce DNA organizmów eukariotycznych. i guaniny. cząsteczek tyminy i cytozyny. niż guaniny. a liczba cząsteczek cytozyny – taka sama jak guaniny.
2 p. – za zaznaczenie dwóch właściwych stwierdzeń. 1 p. – za zaznaczenie jednego właściwego stwierdzenia. 0 p. – za odpowiedź niespełniającą powyższych wymagań lub za brak odpowiedzi. Poprawne odpowiedzi B., D.
(2 pkt) W cząsteczce DNA jedna nić jest nicią kodującą, a druga – matrycową. a) Uzupełnij tabelę – zapisz kolejność nukleotydów w cząsteczce mRNA powstałej na drodze transkrypcji nici matrycowej tego fragmentu DNA. b) Określ rolę mRNA w procesie biosyntezy białka. 20. 21a) 21b) 21c) 22. a) 23b) 1 1 1 1 2 1 1
| Fragment nici kodującej DNA | ATG TTA CTA GAC | ||||
|---|---|---|---|---|---|
| Fragment nici mRNA |
1 p. – za podanie właściwej kolejności nukleotydów w nici mRNA. 0 p. – za odpowiedź niespełniającą powyższych wymagań lub za brak odpowiedzi. Poprawna odpowiedź Fragment nici kodującej DNA ATG TTA CTA GAC Fragment nici mRNA AUG UUA CUA GAC b) (0–1) Określenie roli mRNA w procesie biosyntezy białka. Wiadomości i rozumienie (I.4c.15)
1 p. – za odpowiedź odnoszącą się do określenia kolejności aminokwasów w białku lub przenoszenia informacji genetycznej z jądra do cytoplazmy. 0 p. – za odpowiedź niespełniającą powyższych wymagań lub za brak odpowiedzi.
• mRNA stanowi matrycę, na której jest zapisana kolejność aminokwasów w procesie biosyntezy białka. • Cząsteczki mRNA przenoszą informację genetyczną z jądra komórkowego do cytozolu. • Cząsteczki mRNA przekazują informację genetyczną z jądra do rybosomów.
(3 pkt) Grupy krwi układu AB0 człowieka są warunkowane przez gen mający trzy allele: IA, IB oraz i. Kobieta mająca grupę krwi AB i mężczyzna mający grupę krwi B mają dziecko, które ma grupę krwi A. a) Zapisz genotypy tych rodziców, stosując podane oznaczenia alleli genu. b) Zapisz krzyżówkę genetyczną i na jej podstawie określ prawdopodobieństwo, że kolejne dziecko tych rodziców będzie miało grupę krwi AB. Prawdopodobieństwo, że kolejne dziecko tych rodziców będzie miało grupę krwi AB: …… %
zadania genetycznego dotyczącego Tworzenie informacji dziedziczenia grup krwi u człowieka – zapisanie genotypów rodziców. (III.2c., I.4c.16)
zadania genetycznego dotyczącego dziedziczenia grup krwi u człowieka – zapisanie krzyżówki Tworzenie informacji genetycznej i obliczenie prawdopodobieństwa. (III.2c., I.4c.16)
1 p. – za poprawne podanie genotypów obojga rodziców. 0 p. – za odpowiedź niespełniającą powyższych wymagań lub za brak odpowiedzi. Poprawna odpowiedź Genotyp matki: IAIB, genotyp ojca: IBi Uwaga: Uznaje się zapis allelu „i0”zamiast „i”. b) (0–2)
2 p. – za poprawne zapisanie krzyżówki genetycznej i na jej podstawie określenie prawdopodobieństwa (25%), że kolejne dziecko tych rodziców będzie miało grupę krwi AB. 1 p. – za poprawne zapisanie tylko krzyżówki genetycznej lub za określenie prawdopodobieństwa (25%) na podstawie krzyżówki, w której błędnie przypisano prawidłowe genotypy gamet matki i ojca do symboli płci. 0 p. – za odpowiedź niespełniającą powyższych wymagań lub za brak odpowiedzi. Poprawna odpowiedź ♀ IA IB ♂ IB IAIB IBIB i IAi IBi Prawdopodobieństwo, że kolejne dziecko tych rodziców będzie miało krew grupy AB: 25%. Uwaga: Nie uznaje się poprawnie podanego prawdopodobieństwa przy błędnie wykonanej krzyżówce genetycznej.
(1 pkt) Każdej z wymienionych technik inżynierii genetycznej A–C przyporządkuj jeden opis wybrany z tabeli spośród 1.–4. A. PCR: …………. B. elektroforeza: …………. C. transformacja genetyczna: …………. Lp. Opis 1. Wprowadzenie nowego odcinka DNA do genomu organizmu. 2. Technika rozdzielania w żelu agarozowym fragmentów DNA według ich wielkości. 3. Technika polegająca na przeprowadzeniu wielu cyklicznych reakcji syntezy nici DNA w warunkach laboratoryjnych. 4. Przerwanie ekspresji genu w wyniku zmiany środowiska, pomimo wytworzenia mRNA.
1 p. – za przyporządkowanie właściwego opisu do każdej z nazw technik inżynierii genetycznej. 0 p. – za odpowiedź niespełniającą powyższych wymagań lub za brak odpowiedzi. Poprawna odpowiedź A. PCR – 3 B. elektroforeza – 2 C. transformacja genetyczna – 1
(1 pkt) Wyróżnia się trzy poziomy różnorodności genetyczny, gatunkowy i ekosystemowy. Spośród wymienionych przykładów A–D wybierz i zaznacz ten, który odzwierciedla różnorodność gatunkową.
1 p. – za poprawny wybór przykładu różnorodności gatunkowej. 0 p. – za odpowiedź niespełniającą powyższych wymagań lub za brak odpowiedzi. Poprawna odpowiedź C.
(1 pkt) Poniżej przedstawiono fragment sieci pokarmowej w ekosystemie wodnym.
Określ wszystkie poziomy troficzne ryb planktonożernych i ryb drapieżnych w tym ekosystemie.
1 p. – za poprawne określenie wszystkich poziomów troficznych ryb planktonożernych i ryb drapieżnych. 0 p. – za odpowiedź niespełniającą powyższych wymagań lub za brak odpowiedzi.
• Ryby planktonożerne: II i III poziom troficzny Ryby drapieżne: III i IV poziom troficzny • Ryby planktonożerne: konsumenci I i II rzędu Ryby drapieżne: konsumenci II i III rzędu • Ryby planktonożerne: roślinożercy i drapieżcy I rzędu Ryby drapieżne: drapieżcy I i II rzędu
(2 pkt) Foka szara jest drapieżnikiem, odżywiającym się rybami należącymi do najbardziej liczebnych gatunków. Jej ofiarami stają się osobniki o mniejszych zdolnościach do ucieczki. Jeszcze pod koniec XIX wieku foki traktowano jak szkodniki niszczące sieci i ograniczające połowy rybakom. Był to jeden z powodów, dla których w rejonie Zatoki Gdańskiej powszechne były polowania na te zwierzęta. Obecnie jest to gatunek zagrożony wyginięciem. Z inicjatywy WWF zostały opracowane projekty programów ochrony foki szarej.
1 p. – za odpowiedź odnoszącą się do wpływu fok na utrzymanie bogactwa gatunkowego ryb w morzu. 0 p. – za odpowiedź niespełniającą powyższych wymagań lub za brak odpowiedzi.
1 p. – za określenie właściwego rodzaju ochrony dla wszystkich trzech przykładów działań. 0 p. – za odpowiedź niespełniającą powyższych wymagań lub za brak odpowiedzi. Poprawna odpowiedź 1. – C, 2. – C, 3. – C
• Foki, zjadając osobniki najpospolitszych gatunków, stwarzają możliwość rozwoju innym gatunkom ryb o podobnych wymaganiach co one, ale mniej licznie występującym. • Foki zmniejszają konkurencję pomiędzy różnymi gatunkami ryb, co wpływa korzystnie na różnorodność gatunkową ryb w morzu. • Foki, żywiąc się osobnikami tych gatunków, które są najpospolitsze w morzu, utrzymują równowagę liczebności poszczególnych gatunków. b) (0–1) Planowanie działań na rzecz ochrony środowiska – Tworzenie informacji rozróżnienie działań biernej i czynnej ochrony fok. (III.1b., I.3a.6)
(1 pkt) W skład smogu wchodzą szkodliwe związki chemiczne (np. tlenki azotu, tlenki siarki) i cząstki stałe pochodzące np. ze spalania węgla, drewna lub biomasy.
Określ, czy poniższe informacje dotyczące smogu są prawdziwe.
| Nr | Stwierdzenie | P | F |
|---|---|---|---|
| 1 | Występowanie smogu może być skutkiem opadów kwaśnego deszczu. | ||
| 2 | Składniki smogu mogą zwiększyć ryzyko wystąpienia infekcji dróg | ||
| 3 | Źródłem smogu są procesy spalania paliw należących do odnawialnych i nieodnawialnych zasobów przyrody. |
1 p. – za poprawną ocenę wszystkich trzech informacji dotyczących smogu. 0 p. – za odpowiedź niespełniającą powyższych wymagań lub za brak odpowiedzi. Poprawna odpowiedź 1. – F, 2 – P, 3 – P
(1 pkt) Dzięki nowoczesnym metodom hodowli uzyskano wiele nowych odmian roślin i zwierząt, np. wysokoplenne odmiany zbóż, których uprawy wymagają intensywnego nawożenia.
Podaj przykład takiego zagrożenia dla środowiska, jakie może wynikać z intensywnego nawożenia upraw zbóż nawozami sztucznymi.
1 p. – za poprawne określenie zagrożenia dla środowiska wynikającego z intensywnego nawożenia upraw zbóż nawozami sztucznymi, odnoszące się do eutrofizacji wód. 0 p. – za odpowiedź niespełniającą powyższych wymagań lub za brak odpowiedzi.
• Zanieczyszczenie wód nawozami spływającymi z pól (uprawnych). • Zwiększenie żyzności wód prowadzące do eutrofizacji / do niedotlenienia wód / niszczenia życia w zbiornikach wodnych.
| nerwowy |
| 3 | W czasie wdechu skurcz mięśni międzyżebrowych unosi żebra i objętość klatki piersiowej się zwiększa. |
| 3 |
| Śluz chroni ściany żołądka przed drażniącym działaniem soku żołądkowego. |
| 3 |
| Usunięcie żołądka może skutkować wyczerpaniem się zapasów witaminy B zmagazynowanych w wątrobie. 12 |