Arkusz maturalny
(2 pkt) Tkanki występujące w organizmie człowieka pełnią ściśle określone funkcje.
Uzupełnij tabelę opisującą funkcje tkanek i ich przystosowanie do pełnienia określonej funkcji w organizmie człowieka – wpisz w puste komórki brakujące informacje.
| Tkanka | Funkcja | Przystosowanie do pełnionej funkcji | |
|---|---|---|---|
| 1. | nabłonkowa | obecność w pocie kwasu mlekowego obniżającego pH powierzchni skóry | |
| 2. | wykonywanie ruchów | zdolność do kurczenia się | |
| 3. | nerwowa | przewodzenie impulsów | |
| 4. | krew | obecność trombocytów – płytek krwi |
2 p. – za poprawne uzupełnienie czterech wierszy tabeli. 1 p. – za poprawne uzupełnienie trzech wierszy tabeli. 0 p. – za odpowiedź niespełniającą powyższych wymagań lub za brak odpowiedzi.
. Tkanka Funkcja Przystosowanie do pełnionej funkcji zapobieganie infekcjom / obecność w kwasu mlekowego 1. nabłonkowa ochrona przed czynnikami obniżających pH powierzchni skóry chorobotwórczymi 2. mięśniowa wykonywanie ruchów zdolność kurczenia się polaryzacja błony komórkowej, wypustki cytoplazmatyczne 3. nerwowa przewodzenie impulsów neuronów / dendryty i aksony / obecność neuroprzekaźników krzepnięcie krwi / wywoływanie skurczu naczyń 4. krew obecność trombocytów – płytek krwi i hamowanie krwawienia, hemostatyczna
(2 pkt) Skóra, stanowiąca powłokę ciała człowieka, jest narządem narażonym na działanie różnych szkodliwych czynników środowiska zewnętrznego. Na rysunku przedstawiono budowę skóry człowieka.
1 p. – za poprawne podanie dwóch różnych funkcji ochronnych zrogowaciałej warstwy naskórka. 0 p. – za odpowiedź niespełniającą powyższych wymagań lub za brak odpowiedzi.
1 p. – za poprawne określenie funkcji warstwy podskórnej ze względu na występowanie w niej komórek tkanki tłuszczowej. 0 p. – za odpowiedź niespełniającą powyższych wymagań lub za brak odpowiedzi.
• Ochrona przed urazami mechanicznymi. • Ochrona przed utratą wody. • Ochrona przed infekcjami / czynnikami chorobotwórczymi. b) (0–1) Określenie funkcji warstwy podskórnej ze względu Wiadomości i rozumienie na wskazane kryterium. (I.1c.2)
• Ochrona przed utratą ciepła / izolacja termiczna organizmu. • Osłona i amortyzacja / ochrona narządów wewnętrznych przed wstrząsami lub urazami. • Magazynowanie energii w postaci tłuszczu / uwalnianie tłuszczu w sytuacjach deficytu energii.
(2 pkt) Podstawową przyczyną krzywicy u dzieci jest niedobór witaminy D, spowodowany najczęściej niedostateczną ekspozycją na światło słoneczne lub niedoborami pokarmowymi. a) Wyjaśnij, dlaczego niedobór witaminy D może być przyczyną krzywicy u dzieci. W odpowiedzi uwzględnij funkcję tej witaminy. b) Wykaż związek między ekspozycją na światło słoneczne a syntezą witaminy D w organizmie człowieka.
: 1 p. – za poprawne wyjaśnienie uwzględniające rolę witaminy D w utrzymaniu prawidłowej ilości / stężenia wapnia (i fosforu) niezbędnego do mineralizacji kości. 0 p. – za odpowiedź niespełniającą powyższych wymagań lub za brak odpowiedzi.
1 p. – za wykazanie zależności między niedostateczną ekspozycją na światło słoneczne a niedoborem witaminy D w organizmie uwzględniające wytwarzanie tej witaminy w skórze. 0 p. – za odpowiedź niespełniającą powyższych wymagań lub za brak odpowiedzi. Przykładowa odpowiedź Witamina D jest syntetyzowana w skórze człowieka pod wpływem promieniowania ultrafioletowego, więc mała ekspozycja na słońce może być przyczyną niedoboru tej witaminy w organizmie.
• Niedobór witaminy D powoduje zmniejszone wchłanianie wapnia z przewodu pokarmowego do krwi, czego skutkiem jest niewystarczająca ilość tego pierwiastka do prawidłowej budowy kości, co powoduje krzywicę. • Niedobór witaminy D powoduje, że większa ilość wapnia jest wydalana z moczem (i kałem), co jest przyczyną niedostatecznej mineralizacji kości. • Funkcją witaminy D jest m.in. zwiększanie wchłaniania wapnia przez jelita. Niewystarczająca ilość wchłanianego wapnia w organizmie sprawia, że kości rosną nieprawidłowo. b) (0–1) Wykazanie związku między niedostateczną ekspozycją Tworzenie informacji na światło słoneczne a niedoborem witaminy D w organizmie człowieka. (III.2a, I.3c.8)
(2 pkt) Na rysunku przedstawiono budowę szkieletu dorosłego człowieka.
| Nr | Stwierdzenie | P | F |
|---|---|---|---|
| 1 | Niektóre kości pełnią dodatkowo funkcje niezwiązane z podporową funkcją szkieletu, np. wytwarzanie komórek krwi. | ||
| 2 | Połączenia kości szkieletu mają różny stopień ruchomości, np. kości mózgoczaszki są połączone nieruchomo. |
1 p. – za poprawną ocenę prawdziwości wszystkich trzech informacji dotyczących budowy i funkcji szkieletu człowieka. 0 p. – za odpowiedź niespełniającą powyższych wymagań lub za brak odpowiedzi. Poprawna odpowiedź 1. – P, 2. – P, 3. – F b) (0–1) Rozpoznanie na rysunku elementów składowych szkieletu Korzystanie z informacji osiowego człowieka. (II.1b.,1a.1)
1 p. – za poprawne podkreślenie wszystkich elementów szkieletu osiowego człowieka. 0 p. – za odpowiedź niespełniającą powyższych wymagań lub za brak odpowiedzi. Poprawna odpowiedź czaszka obręcz miednicza kręgosłup żebra mostek obręcz barkowa
(2 pkt) Na rysunkach A i B przedstawiono, w różnym położeniu, te same kości i mięśnie odpowiedzialne za ruchy przeciwstawne kończyny górnej w stawie łokciowym.
1 p. – za podanie poprawnych nazw obu mięśni. 0 p. – za odpowiedź niespełniającą powyższych wymagań lub za brak odpowiedzi. Poprawna odpowiedź 1. mięsień dwugłowy / biceps 2. mięsień trójgłowy / triceps b) (0–1) Określenie antagonizmu pracy mięśni kończyny górnej Tworzenie informacji człowieka podczas jej zginania w stawie łokciowym. (III.2a., I.1c.4)
1 p. – za poprawne określenie antagonizmu pracy mięśni podczas ruchu kończyny górnej w stawie łokciowym, uwzgledniające funkcję zginacza i prostownika. 0 p. – za odpowiedź niespełniającą powyższych wymagań lub za brak odpowiedzi.
• Podczas tego ruchu biceps jest zginaczem, a triceps – prostownikiem. • Podczas ruchu kończyny w stawie łokciowym mięsień dwugłowy pełni funkcję zginacza, a mięsień trójgłowy – prostownika.
(2 pkt) Trawienie enzymatyczne (chemiczne) pobranego pokarmu jest procesem wieloetapowym i odbywa się w różnych odcinkach przewodu pokarmowego.
Uzupełnij tabelę – wpisz we właściwe komórki nazwy odcinków przewodu pokarmowego, w których zostaje zapoczątkowane trawienie białek i węglowodanów, oraz nazwy enzymów trawiennych biorących udział w tym procesie.
| Składnik pokarmu | Odcinek przewodu pokarmowego | Nazwa enzymu trawiennego |
|---|---|---|
| białka | ||
| węglowodany |
2 p. – za poprawne uzupełnienie czterech komórek tabeli. 1 p. – za poprawne uzupełnienie trzech komórek tabeli. 0 p. – za odpowiedź niespełniającą powyższych wymagań lub za brak odpowiedzi. Poprawna odpowiedź Składnik Odcinek przewodu Nazwa enzymu trawiennego pokarmu pokarmowego pepsyna / pepsynogen białka żołądek (i podpuszczka / rennina / chymozyna) węglowodany jama ustna amylaza (ślinowa)
(2 pkt) Ściana przewodu pokarmowego na całej długości ma budowę warstwową. Wyróżnia się w niej cztery warstwy: warstwę nabłonkową leżącą na zewnątrz, znajdującą się pod nią warstwę mięśni gładkich podłużnych i okrężnych, a następnie podśluzówkę i wewnętrzną błonę śluzową. Na powierzchni błony śluzowej, wyścielającej jelito cienkie, występuje u dorosłego człowieka ok. 10 mln kosmków jelitowych, których łączna powierzchnia wynosi ok. 200 m2 (dla porównania powierzchnia skóry ma około 1,5–2 m2). Ścianę kosmka stanowi pojedyncza warstwa komórek nabłonkowych, a w jego wnętrzu – znajdują się włosowate naczynia krwionośne i naczynie limfatyczne. a) Określ, czy skurcze ściany przewodu pokarmowego, umożliwiające przesuwanie pokarmu, zależą od naszej woli czy – nie. Odpowiedź uzasadnij, uwzględniając budowę mięśniówki jelit. b) Podaj jedną cechę kosmków jelitowych, która usprawnia wchłanianie składników pokarmowych.
1 p. – za określenie, że skurcze ściany przewodu pokarmowego są niezależne od naszej woli oraz poprawne uzasadnienie odnoszące się do występowania w niej mięśni gładkich. 0 p. – za odpowiedź niespełniającą powyższych wymagań lub za brak odpowiedzi.
1 p. – za poprawne podanie cechy kosmków jelitowych usprawniającej wchłanianie. 0 p. – za odpowiedź niespełniającą powyższych wymagań lub za brak odpowiedzi.
• Skurcze ścian przewodu pokarmowego nie zależą od naszej woli, gdyż w ścianie przewodu pokarmowego występują mięśnie gładkie, które kurczą się bez udziału naszej woli. • Pokarm w przewodzie pokarmowym przesuwa się bez udziału naszej woli, ponieważ mięśniówka jelit zbudowana jest z mięśni gładkich, których skurcz nie zależy od naszej woli. b) (0–1) Na podstawie tekstu określenie cechy kosmków jelitowych Korzystanie z informacji usprawniającej wchłanianie składników pokarmowych. (II.1a, I.1c.4, 2a.1)
• Duża liczba kosmków / duża łączna powierzchnia kosmków. • Pokrycie nabłonkiem jednowarstwowym. • Obecność w kosmkach naczyń krwionośnych i limfatycznych.
(2 pkt) W trzustce występują dwa rodzaje komórek gruczołowych (wydzielniczych). Jedne z nich mają zdolność wytwarzania enzymów trawiennych, drugie – komórki wysepek Langerhansa – wytwarzają hormony kontrolujące i regulujące poziom glukozy we krwi.
Podaj nazwy wytwarzanych przez trzustkę
1 p. – za poprawne podanie nazw dwóch trzustkowych enzymów trawiennych. 0 p. – za odpowiedź niespełniającą powyższych wymagań lub za brak odpowiedzi.
1 p. – za poprawne podanie nazw dwóch hormonów trzustki regulujących poziom glukozy we krwi. 0 p. – za odpowiedź niespełniającą powyższych wymagań lub za brak odpowiedzi. Poprawna odpowiedź • insulina • glukagon
• amylaza (trzustkowa) • maltaza (trzustkowa) • trypsyna / trypsynogen • lipaza b) (0–1) Rozróżnianie hormonów trzustki regulujących poziom Wiadomości i rozumienie glukozy we krwi. (I.4a.11)
(1 pkt) Przyjmowanie pokarmu lub niechęć do jedzenia wiąże się z funkcjonowaniem ośrodków głodu i sytości znajdujących się w podwzgórzu. Bodźcem dla obu tych ośrodków jest różny poziom glukozy we krwi. Zespół Pradera-Williego (PWS) to zespół wad wrodzonych, zwykle spowodowany delecją fragmentu długiego ramienia chromosomu 15 pochodzącego od ojca. Zespół ten uważany jest za najczęstszą genetycznie uwarunkowaną przyczynę otyłości. Do przybierania na wadze doprowadza mniejsze niż u zdrowych ludzi zapotrzebowanie energetyczne w połączeniu z ciągłym i niepohamowanym głodem. Chory z PWS nie czuje się najedzony, bez względu na to ile zje – czuje stały głód fizyczny, który nie ma nic wspólnego z apetytem. Na schemacie przedstawiono mechanizm działania ośrodków głodu i sytości zlokalizowanych w podwzgórzu.
1 p. – za poprawny wybór odpowiedzi (B) i jej poprawnego uzasadnienia (1). 0 p. – za odpowiedź niespełniającą powyższych wymagań lub za brak odpowiedzi. Poprawna odpowiedź B 1.
(1 pkt) Grupę 15 uczniów na lekcji biologii poddano obserwacji, podczas której zmierzono tętno (liczbę skurczów serca w określonym czasie) u każdego ucznia w stanie spoczynku i po wykonaniu wysiłku fizycznego (10 przysiadów). Wyniki pomiaru zapisano w odpowiedniej tabeli.
Określ cel przeprowadzonej obserwacji.
1 p. – za poprawnie sformułowany cel przeprowadzonej obserwacji uwzględniający wpływ wysiłku fizycznego na pracę serca lub wysokość tętna. 0 p. – za odpowiedź niespełniającą powyższych wymagań lub za brak odpowiedzi.
• Określenie wpływu wysiłku fizycznego na częstość skurczów serca. • Określenie wpływu wysiłku fizycznego na wysokość tętna. • Określenie wpływu wysiłku fizycznego na pracę serca. • Czy wysiłek fizyczny wpływa na tętno człowieka? • Sprawdzenie, jak wysiłek fizyczny wpływa na pracę serca.
(2 pkt) Poniżej w uproszczeniu przedstawiono zapis przebiegu jednego z typów oddychania komórkowego. a) Określ, czy przedstawiony na schemacie typ oddychania komórkowego to oddychanie tlenowe, czy – beztlenowe. Odpowiedź uzasadnij, odwołując się do obu typów oddychania.
1 p. – za określenie, że jest to oddychanie tlenowe oraz poprawne uzasadnienie uwzględniające produkty oddychania tlenowego i oddychania beztlenowego. 0 p. – za odpowiedź niespełniającą powyższych wymagań lub za brak odpowiedzi. Przykładowa odpowiedź Jest to oddychanie komórkowe tlenowe, gdyż produktami są CO2 i H2O, natomiast produktem oddychania beztlenowego jest kwas mlekowy. b) (0–1) Podanie nazw substratu i produktu oddychania komórkowego. Wiadomości i rozumienie (I.4a.4)
1 p. – za poprawne podanie obu nazw: substratu X i produktu Y. 0 p. – za odpowiedź niespełniającą powyższych wymagań lub za brak odpowiedzi. Poprawna odpowiedź • substrat X – tlen / O2 / ADP • produkt Y – ATP
(1 pkt) O częstości oddechów wykonywanych przez człowieka decyduje ośrodek znajdujący się w rdzeniu przedłużonym. Ten ośrodek jest wrażliwy na stężenie dwutlenku węgla. Wzrost stężenia CO2 we krwi skutkuje przyśpieszeniem częstości oddechów.
Wyjaśnij, dlaczego gdy ratuje się życie człowiekowi, u którego doszło do zatrzymania czynności oddechowych, podaje się mu tlen z domieszką dwutlenku węgla, a nie – czysty tlen.
1 p. – za poprawne wyjaśnienie uwzględniające rolę dwutlenku węgla w pobudzaniu ośrodka oddychania i jego wpływ na wznowienie czynności oddechowych. 0 p. – za odpowiedź niespełniającą powyższych wymagań lub za brak odpowiedzi. Przykładowa odpowiedź Podaje się tlen z domieszką dwutlenku węgla (a nie czysty tlen), gdyż dwutlenek węgla pobudza ośrodek oddychania (w rdzeniu przedłużonym), który wymusza wznowienie przez organizm czynności oddechowych lub przywrócenie rytmu oddychania.
(1 pkt) Na rysunku przedstawiono schemat budowy układu krwionośnego człowieka oraz powiązanie tego układu z układem oddechowym.
| Nr | Stwierdzenie | P | F |
|---|---|---|---|
| 1 | Powiązanie strukturalne między układem krwionośnym i układem oddechowym tworzą m.in. włosowate naczynia krwionośne oplatające pęcherzyki płucne. | ||
| 2 | O kierunku przemieszczania się tlenu i dwutlenku węgla w czasie wymiany gazowej w pęcherzykach płucnych i tkankach ciała decyduje różnica ciśnień parcjalnych każdego z gazów w wymienionych strukturach i we krwi. |
1 p. – za poprawną ocenę wszystkich trzech informacji dotyczących powiązania strukturalnego i funkcjonalnego układu oddechowego z układem krwionośnym. 0 p. – za odpowiedź niespełniającą powyższych wymagań lub za brak odpowiedzi. Poprawna odpowiedź 1. – P, 2. – P, 3. – F
(1 pkt) Na rysunku przedstawiono budowę serca ludzkiego, na którego powierzchni zaznaczono naczynia wieńcowe.
1 p. – za poprawne wyjaśnienie uwzględniające funkcję naczyń wieńcowych w zaopatrywaniu serca w tlen i składniki odżywcze oraz uwzględniające wpływ zwężenia światła naczyń wieńcowych na pełnienie tej funkcji. 0 p. – za odpowiedź niespełniającą powyższych wymagań lub za brak odpowiedzi.
• Naczynia wieńcowe zaopatrują mięsień sercowy w tlen i składniki odżywcze, a w wyniku miażdżycy dochodzi do zwężenia ich światła, co powoduje niedotlenienie mięśnia sercowego, czego efektem jest zawał. • W wyniku pęknięcia blaszki miażdżycowej może dojść do zablokowania naczynia wieńcowego przez powstały skrzep i zablokowane dopływu krwi do dużego obszaru mięśnia sercowego.
(1 pkt) Na wykresie przedstawiono krzywą dysocjacji hemoglobiny matki i krzywą dysocjacji hemoglobiny płodu.
Odpowiedź P/F zachowano w układzie oryginalnego arkusza.
1 p. – za poprawną ocenę wszystkich trzech informacji dotyczących porównania krzywych dysocjacji hemoglobiny płodu i hemoglobiny matki. 0 p. – za odpowiedź niespełniającą powyższych wymagań lub za brak odpowiedzi. Poprawna odpowiedź 1. – F 2. – P 3. – P
(2 pkt) Odporność to zdolność organizmu do przeciwdziałania niekorzystnemu wpływowi patogenów przedostających się do jego wnętrza. Odporność można zwiększyć przez podawanie surowicy lub szczepionki. a) Uzupełnij tabelę przedstawiającą różnice między składem a sposobem działania szczepionki i surowicy – wpisz we właściwe komórki informacje wybrane spośród wymienionych. zawiera antygeny zawiera przeciwciała dostarcza organizmowi przeciwciała stymuluje wytwarzanie przeciwciał b) Wyjaśnij, dlaczego wykrywanie przeciwciał we krwi pacjenta może być wykorzystywane w diagnozowaniu, czy pacjent przeszedł daną chorobę zakaźną.
| Skład | Działanie | |
|---|---|---|
| szczepionka | ||
| surowica |
1 p. – za poprawne uzupełnienie wszystkich czterech komórek tabeli. 0 p. – za odpowiedź niespełniającą powyższych wymagań lub za brak odpowiedzi. Poprawna odpowiedź Skład Działanie Szczepionka zawiera antygeny stymuluje wytwarzanie przeciwciał Surowica zawiera przeciwciała dostarcza organizmowi przeciwciała b) (0–1) Tworzenie informacji Wyjaśnienie mechanizmów odporności. (III.2a., I.4b.8)
1 p. – za wyjaśnienie odnoszące się do specyficzności przeciwciał albo ich długotrwałego utrzymywania się w krwiobiegu. 0 p. – za odpowiedź niespełniającą powyższych wymagań lub za brak odpowiedzi.
Wykrywanie przeciwciał może być wykorzystywane w diagnozowaniu, czy pacjent przeszedł chorobę zakaźną, ponieważ: • ich obecność świadczy o kontakcie badanej osoby z konkretnym antygenem / patogenem. • przeciwciała wytworzone w organizmie w odpowiedzi na określony antygen są specyficzne dla tego antygenu. • przeciwciała utrzymują się we krwi nawet długie lata po przebytym zakażeniu i mogą świadczyć o przebytej chorobie.
(2 pkt) Lizozym to białko występujące w organizmie człowieka. Jest zawarte w surowicy krwi, ślinie, łzach, mleku, można je znaleźć również w ziarnach neutrofilów i makrofagów. Lizozym działa hydrolitycznie na wiązania występujące w peptydoglikanie – składniku ścian komórkowych wielu bakterii. a) Uzupełnij poniższe zdanie tak, aby powstał poprawny opis cech lizozymu. Podkreśl w każdym nawiasie właściwe określenie. Lizozym jest (enzymem / hormonem), a jego działanie należy do mechanizmów odporności (swoistej / nieswoistej). b) Określ funkcję, jaką pełnią makrofagi w reakcji odpornościowej.
1 p. – za podkreślenie obu właściwych określeń w zdaniu opisującym cechy lizozymu. 0 p. – za odpowiedź niespełniającą powyższych wymagań lub za brak odpowiedzi. Poprawna odpowiedź Lizozym jest (enzymem / hormonem), a jego działanie należy do mechanizmów odporności (swoistej / nieswoistej). b) (0–1) Przedstawienie roli makrofagów w reakcji odpornościowej Wiadomości i rozumienie organizmu. (I.4a.8, I.1c.6)
1 p. – za poprawne podanie roli makrofagów w reakcji odpornościowej organizmu. 0 p. – za odpowiedź niespełniającą powyższych wymagań lub za brak odpowiedzi.
• Makrofagi fagocytują patogeny / pochłaniają drobnoustroje. • Prezentują antygeny innym komórkom układu odpornościowego.
(2 pkt) Podstawowym mechanizmem regulującym wydzielanie hormonów przez układ hormonalny jest mechanizm ujemnego sprzężenia zwrotnego. Na schemacie przedstawiono współzależność wydzielania hormonów przez wybrane gruczoły dokrewne. a) Wybierz i zaznacz wiersz tabeli (A–D), w którym prawidłowo podano nazwy gruczołów oznaczonych na schemacie literami X oraz Y. b) Miejscom oznaczonym na schemacie numerami 1.–3. przyporządkuj odpowiednie określenia opisujące działanie hormonów (pobudzanie albo hamowanie). gruczoł X gruczoł Y A. podwzgórze tarczyca B. przysadka mózgowa tarczyca C. podwzgórze przysadka mózgowa D. przysadka mózgowa podwzgórze
1 p. – za wskazanie w tabeli poprawnych nazw obu gruczołów dokrewnych. 0 p. – za odpowiedź niespełniającą powyższych wymagań lub za brak odpowiedzi. Poprawna odpowiedź B. b) (0–1) Opisanie ujemnego sprzężenia zwrotnego przedstawionego Korzystanie z informacji na schemacie. (II.1b., I.4b.11)
1 p. – za podanie wszystkich trzech poprawnych określeń opisujących działanie hormonów wskazanych na schemacie. 0 p. – za odpowiedź niespełniającą powyższych wymagań lub za brak odpowiedzi. Poprawna odpowiedź 1. hamowanie, 2. pobudzanie, 3. pobudzanie
(1 pkt) Łuk odruchowy składa się z pięciu głównych elementów. Poniżej wymieniono je 1. neuron ruchowy 2. receptor bodźca 3. neuron pośredniczący (w rdzeniu kręgowym) 4. efektor 5. neuron czuciowy
1 p. – za poprawne uszeregowanie wszystkich (pięciu) elementów łuku odruchu bezwarunkowego stanowiących drogę impulsu nerwowego, warunkującego reakcję odruchową. 0 p. – za odpowiedź niespełniającą powyższych wymagań lub za brak odpowiedzi. Poprawne odpowiedzi • Kolejność elementów łuku odruchowego: 2, 5, 3, 1, 4 • receptor bodźca, neuron czuciowy, neuron pośredniczący, neuron ruchowy, efektor.
(2 pkt) Na rysunku przedstawiono kosteczki słuchowe człowieka.
1 p. – za podanie poprawnych nazw obu kosteczek słuchowych. 0 p. – za odpowiedź niespełniającą powyższych wymagań lub za brak odpowiedzi. Poprawna odpowiedź A. młoteczek B. kowadełko b) (0–1) Opisanie budowy i funkcjonowania ucha człowieka. Wiadomości i rozumienie (I.1a, 1b.5)
1 p. – za podanie poprawnego dokończenia zdania (B1.). 0 p. – za odpowiedź niespełniającą powyższych wymagań lub za brak odpowiedzi. Poprawna odpowiedź B 1.
(2 pkt) Anatomicznie układ nerwowy człowieka składa się z układu ośrodkowego oraz układu obwodowego. Czynnościowo układ nerwowy dzieli się na układ somatyczny i układ autonomiczny (inaczej wegetatywny). a) Uzupełnij schemat – wpisz w puste komórki elementy składowe obu anatomicznych części układu nerwowego. b) Wybierz spośród A–D i zaznacz poprawne dokończenie poniższego zdania.
1 p. – za poprawne uzupełnienie schematu – wpisanie wszystkich elementów składowych układu nerwowego. 0 p. – za odpowiedź niespełniającą powyższych wymagań lub za brak odpowiedzi. Poprawna odpowiedź Uwaga: Uznaje się określenie „mózg” zamiast „mózgowie”. b) (0–1) Określenie roli autonomicznego układu nerwowego Wiadomości i rozumienie w organizmie człowieka. (I.1c.8)
1 p. – za podanie poprawnego dokończenia zdania (B). 0 p. – za odpowiedź niespełniającą powyższych wymagań lub za brak odpowiedzi. Poprawna odpowiedź B.
(2 pkt) Procesy związane z rozrodem człowieka zachodzą w różnych narządach układu rozrodczego. Każdemu z wymienionych procesów A–D przyporządkuj narząd wybrany spośród 1.–5, w którym ten proces zachodzi. Procesy Narządy A. uwolnienie komórki jajowej 1. jajowód B. zapłodnienie 2. pochwa C. zagnieżdżenie się zarodka 3. jajnik D. wymiana substancji między matką i płodem 4. macica 5. łożysko A. …………. B. …………. C. …………. D. ………….
2 p. – za poprawne przyporządkowanie wszystkich czterech wymienionych procesów do odpowiednich narządów, w których te procesy zachodzą. 1 p. – za poprawne przyporządkowanie trzech procesów do odpowiednich narządów, w których te procesy zachodzą. 0 p. – za odpowiedź niespełniającą powyższych wymagań lub za brak odpowiedzi. Poprawna odpowiedź A. – 3, B. – 1, C. – 4, D. – 5
(2 pkt) Informacja genetyczna zawarta w DNA jest wykorzystywana w komórce w procesie prowadzącym do powstania białka. Ten proces przebiega w dwóch etapach.
Podaj nazwy obu etapów procesu prowadzącego do powstania białka i określ miejsca ich zachodzenia w komórce eukariotycznej. Etap Nazwa etapu Miejsce zachodzenia w komórce I II
2 p. – za poprawne podanie nazw I i II etapu biosyntezy białka oraz wskazanie miejsc ich zachodzenia w komórce. 1 p. – za poprawne podanie nazwy jednego z etapów biosyntezy białka oraz miejsca jego zachodzenia w komórce. 0 p. – za odpowiedź niespełniającą powyższych wymagań lub za brak odpowiedzi. Poprawna odpowiedź Etap Nazwa etapu Miejsce zachodzenia w komórce I transkrypcja jądro komórkowe II translacja cytoplazma / cytozol / rybosomy
(2 pkt) Poniżej przedstawiono fragment nici mRNA kodującej fragment polipeptydu. mRNA …GCCCUGGAUGCGCCUGCU… aminokwasy … Ala Leu Asp Ala Pro Ala … kierunek odczytu informacji a) Zapisz tę sekwencję nukleotydów w odcinku matrycowej nici DNA, na podstawie której powstał przedstawiony fragment mRNA. b) Oceń, czy poniższe informacje dotyczące kodu genetycznego są prawdziwe.
Zaznacz P, jeśli informacja jest prawdziwa, albo F – jeśli jest fałszywa.
| Nr | Stwierdzenie | P | F |
|---|---|---|---|
| 1 | Kod genetyczny jest bezprzecinkowy a kodony są trójkami nukleotydów. | ||
| 2 | Dany kodon koduje wyłącznie jeden określony aminokwas, ale różne kodony mogą kodować ten sam aminokwas. | ||
1 p. – za poprawnie zapisaną sekwencję nukleotydów w matrycowej nici DNA. 0 p. – za odpowiedź niespełniającą powyższych wymagań lub za brak odpowiedzi. Poprawna odpowiedź CGGGACCTACGCGGACGA b) (0–1) Zinterpretowanie informacji dotyczących właściwości kodu Tworzenie informacji genetycznego. (III.2b., I.4c.14)
1 p. – za poprawną ocenę wszystkich trzech informacji dotyczących właściwości kodu genetycznego. 0 p. – za odpowiedź niespełniającą powyższych wymagań lub za brak odpowiedzi. Poprawna odpowiedź 1. – P, 2. – P, 3. – F
(1 pkt) Metodami inżynierii genetycznej otrzymano zmodyfikowane komórki bakterii pałeczki okrężnicy (Escherichia coli) zdolne do produkcji ludzkiej insuliny.
Wybierz spośród A–D i zaznacz poprawne dokończenie zdania. Opisany efekt dotyczący E. coli uzyskano dzięki
1 p. – za podanie poprawnego dokończenia zdania (B). 0 p. – za odpowiedź niespełniającą powyższych wymagań lub za brak odpowiedzi. Poprawna odpowiedź B. / przeniesieniu genu kodującego ludzką insulinę do komórki E. coli.
(3 pkt) Anemia sierpowata jest wynikiem mutacji w genie β-globiny – polipeptydu wchodzącego w skład hemoglobiny. Hemoglobina zmieniona na skutek mutacji ma mniejsze powinowactwo do tlenu, a wypełnione nią krwinki czerwone są kształtu sierpowatego i mają tendencję do rozpadania się, co prowadzi do anemii. Choroba dziedziczy się w sposób autosomalny recesywny. Heterozygoty – ludzie z jednym zmutowanym allelem a – mają we krwi sierpowate erytrocyty, ale nie prowadzi to do objawów anemii. Rodzicom niewykazującym objawów anemii urodziło się dziecko chore na anemię sierpowatą. a) Zapisz genotypy tych rodziców oraz wszystkie możliwe genotypy ich potomstwa. b) Zapisz krzyżówkę genetyczną (szachownicę Punnetta) i na jej podstawie określ prawdopodobieństwo, że kolejne dziecko tych rodziców będzie chore na anemię sierpowatą.
zadania genetycznego z zakresu dziedziczenia Tworzenie informacji jednogenowego – zapisanie genotypów rodziców i potomstwa. (III.2c., I.4c.16)
zadania genetycznego z zakresu dziedziczenia Tworzenie informacji jednogenowego – zapisanie krzyżówki genetycznej i określenie prawdopodobieństwa. (III.2c., I.4c.16)
1 p. – za poprawne zapisanie genotypów rodziców i możliwych genotypów ich potomstwa. 0 p. – za odpowiedź niespełniającą powyższych wymagań lub za brak odpowiedzi. Poprawna odpowiedź Genotyp matki: Aa, Genotyp ojca: Aa Możliwe genotypy ich potomstwa: AA, Aa, aa b) (0–2)
2 p. – za poprawne zapisanie krzyżówki genetycznej i na jej podstawie poprawne określenie prawdopodobieństwa (25%) urodzenia się kolejnego dziecka chorego na anemię sierpowatą. 1 p. – za poprawne zapisanie tylko krzyżówki genetycznej. 0 p. – za odpowiedź niespełniającą powyższych wymagań lub za brak odpowiedzi. Poprawna odpowiedź ♀ A a ♂ A AA Aa a Aa aa Prawdopodobieństwo, że kolejne dziecko będzie chore na anemię sierpowatą: 25 %.
(1 pkt) Każda populacja ma swoją niszę ekologiczną, rozumianą jako zespół czynników zaspokajających wymagania tej populacji. Między niszami różnych gatunków są możliwe różne relacje, skutkujące nienakładaniem lub nakładaniem się nisz ekologicznych, co zilustrowano na poniższych rysunkach (1.–4.). Literami A–H oznaczono nisze ekologiczne różnych gatunków.
Wybierz spośród rysunków 1.–4. i zapisz numer tego rysunku, na którym przedstawiono najsilniejszą konkurencję między dwoma gatunkami. Odpowiedź uzasadnij. Jest to rysunek nr …………., ponieważ …………..……………………………………………
1 p. – za wskazanie rysunku 2. oraz poprawne uzasadnienie odnoszące się do najsilniejszego nakładania się nisz ekologicznych obu gatunków. 0 p. – za odpowiedź niespełniającą powyższych wymagań lub za brak odpowiedzi.
Rysunek nr 2., ponieważ: • nisze gatunków C i D najbardziej na siebie zachodzą / się nakładają. • gatunki C i D (te gatunki) mają najwięcej wspólnych wymagań.
(2 pkt) Wilki żyją w grupach zwanych watahami, które liczą w naszym kraju od 3 do 8 osobników. Każda wataha zajmuje oddzielne terytorium. Dowodzi nią para rodzicielska. Każdy wilk w hierarchii stada ma ściśle określoną pozycję, wyznaczającą m.in. kolejność jedzenia zdobyczy. Wilki polują na ssaki kopytne, np. sarny, jelenie czy dziki. Wytrzebiona na terenie Polski populacja wilka odradza się z niezwykłym trudem. Przed objęciem ochroną zasięg występowania tego gatunku był ograniczony do Karpat oraz lasów wschodniej i północno- -wschodniej części kraju. Obecnie wilki stopniowo powracają do swoich dawnych ostoi w centralnej i zachodniej Polsce. Ich stałej obecności możemy się spodziewać we wszystkich większych kompleksach leśnych w całym kraju. Na podstawie S. Nowak, R. Mysłajek, Poradnik ochrony zwierząt przed wilkami, Stowarzyszenie dla Natury „Wilk”, Twardorzeczka 2016; http://www.polskiwilk.org.pl/download/2016_Poradnik_ochr_zwierz_hod.pdf a) Podaj nazwę zależności występującej między wilkami a ssakami kopytnymi. b) Oceń, czy poniższe informacje dotyczące ekologii wilka są prawdziwe.
| Nr | Stwierdzenie | P | F |
|---|---|---|---|
| 1 | Watahy wilków konkurują ze sobą o terytorium. | ||
| 2 | W łańcuchach pokarmowych wilk jest zwykle konsumentem I rzędu. | ||
1 p. – za określenie, że pomiędzy wilkami i ssakami kopytnymi występuje drapieżnictwo. 0 p. – za odpowiedź niespełniającą powyższych wymagań lub za brak odpowiedzi.
1 p. – za poprawną ocenę wszystkich trzech informacji dotyczących ekologii wilka. 0 p. – za odpowiedź niespełniającą powyższych wymagań lub za brak odpowiedzi. Poprawna odpowiedź 1. – P, 2. – F, 3. – P
• drapieżnictwo. • wilk jest drapieżnikiem, a ssaki kopytne jego ofiarami. b) (0–1) Wiadomości i rozumienie Opisanie cech ekologii wilka. (1.3b.1,2)
(1 pkt) Promieniowanie jonizujące (jeden z czynników mutagennych) jest stale obecne w środowisku człowieka. Spowodowane jest to głównie wszechobecnością w przyrodzie substancji radioaktywnych (naturalnych i wytworzonych przez człowieka). Stężenie tych substancji, pobranych w sposób naturalny w pokarmie i kumulujących się w tkankach organizmów, zależy od miejsca zajmowanego przez te organizmy w łańcuchach pokarmowych.
Wybierz spośród A–D i zaznacz poprawne dokończenie zdania. Na podstawie podanych informacji można wnioskować, że populacja ludzka jest narażona na gromadzenie znacznych ilości substancji radioaktywnych w tkankach, gdyż człowiek
1 p. – za podanie poprawnego dokończenia zdania (B). 0 p. – za odpowiedź niespełniającą powyższych wymagań lub za brak odpowiedzi. Poprawna odpowiedź B.
(1 pkt) Energetyka należy do sektorów gospodarki mających najbardziej szkodliwy wpływ na środowisko naturalne i zdrowie człowieka. Sektor energetyczny jest odpowiedzialny za większość emisji pyłów i gazów cieplarnianych. Głównym źródłem energii w Polsce są zasoby nieodnawialne. Dla produkcji energii elektrycznej zdecydowanie największe znaczenie mają dwa główne paliwa – węgiel kamienny i węgiel brunatny. Ich udział w produkcji energii wynosi blisko 85%, natomiast energia uzyskana z zasobów odnawialnych (np. energia słoneczna, wiatru, wody) stanowi zaledwie ok. 11,9%.
1 p. – za podanie możliwego do realizacji przykładu działania prowadzącego do zmniejszenia emisji zanieczyszczeń powietrza przez sektor energetyczny polskiej gospodarki. 0 p. – za odpowiedź niespełniającą powyższych wymagań lub za brak odpowiedzi.
• Zwiększenie wykorzystania w gospodarce energii ze źródeł odnawialnych. • Zmiana struktury nośników energii na korzyść zasobów odnawialnych. • Stosowanie technologii mniej energochłonnych / bardziej energooszczędnych.
| 3 | Połączenie stawowe kości wskazane na rysunku szkieletu jest stawem zawiasowym. |
| 3 | Utlenowana w płucach krew wraca do serca człowieka żyłą płucną i wpływa najpierw do prawego przedsionka, a z niego – do prawej komory. |
| 3 |
| W DNA człowieka kodony mogą na siebie zachodzić. |
| 3 |
| Wilki regulują liczebność populacji ssaków kopytnych. |