Arkusz maturalny
(1 pkt) Każdemu z elementów budowy ludzkiego organizmu (A–C) przyporządkuj poziom organizacji budowy odpowiadający temu elementowi (1.–5.). Elementy budowy Poziomy organizacji
(1 pkt) Na rysunku przedstawiono przekrój poprzeczny przez nabłonek wielowarstwowy stanowiący zewnętrzną powierzchnię skóry.
Odpowiedź P/F zachowano w układzie oryginalnego arkusza.
1 p. – za prawidłową ocenę wszystkich trzech stwierdzeń. 0 p. – za każdą inną odpowiedź lub za brak odpowiedzi. Poprawna odpowiedź 1. – P, 2. – P, 3. – F.
(3 pkt) Jedną z funkcji skóry jest udział w regulacji temperatury ciała organizmu. Na rysunku przedstawiono przekrój poprzeczny przez skórę człowieka. Numerami 1 i 2 oznaczono gruczoły występujące w skórze.
2 p. – za poprawne podanie oznaczenia oraz nazwy gruczołu potowego i opisanie jego roli w procesie termoregulacji. 1 p. – za poprawne podanie tylko oznaczenia i nazwy gruczołu potowego lub tylko opisanie jego roli w procesie termoregulacji. 0 p. – za odpowiedź niespełniającą powyższych wymagań lub za brak odpowiedzi.
1 p. – za podkreślenie w zdaniu obu właściwych określeń. 0 p. – za każdą inną odpowiedź lub za brak odpowiedzi. Poprawna odpowiedź Organizm jest chroniony przed przegrzaniem dzięki (zwężaniu / rozszerzaniu) naczyń krwionośnych w skórze, co powoduje, że krew (może oddać nadmiar ciepła / nie traci ciepła) do otoczenia.
Numer gruczołu: 2, Nazwa gruczołu: gruczoł potowy / potowy. Rola w termoregulacji: • wydziela pot, którego głównym składnikiem jest woda, a ta wyparowując z powierzchni skóry, pochłania duże ilości ciepła z organizmu i oddaje je do otoczenia. • wydziela pot, z którego parująca z powierzchni skóry woda odbiera z organizmu ciepło i ochładza organizm. b) (0–1) Zanalizowanie mechanizmu ochrony przed przegrzaniem Tworzenie informacji organizmu człowieka (I.4b.11)
(3 pkt) Jedną z chorób kości jest osteoporoza, należąca do grupy chorób, w których duże znaczenie ma stosowana przez człowieka dieta. Na rysunkach przedstawiono przekrój przez kość kobiet w różnym wieku. Jasnym kolorem oznaczono beleczki kostne, ciemnym – przestrzeń pomiędzy beleczkami kostnymi.
1 p. – za poprawne opisanie zmian struktury kości dotkniętych osteoporozą, uwzględniające zmniejszenie gęstości kości. 0 p. – za odpowiedź niespełniającą powyższych wymagań lub za brak odpowiedzi.
1 p. – za zaznaczenie prawidłowego dokończenia zdania. 0 p. – za każdą inną odpowiedź lub za brak odpowiedzi. Poprawna odpowiedź C. c) (0–1) Wyjaśnienie związku między wiekiem kobiety Tworzenie informacji a ryzykiem wystąpienia osteoporozy (III.2a., I.3c.9)
1 p. – za poprawne wyjaśnienie związku pomiędzy wiekiem kobiety a zagrożeniem osteoporozą, uwzględniające nazwę i rolę hormonów zmniejszających ryzyko wystąpienia tej choroby. 0 p. – za odpowiedź niespełniającą powyższych wymagań lub za brak odpowiedzi.
• Kości dotknięte osteoporozą ulegają demineralizacji i dlatego mają cieńsze beleczki kostne. • W kościach zanika tkanki kostna wskutek zmniejszania się ilości wapnia i beleczki kostne są w nich cieńsze. • Beleczki kostne ulegają odwapnieniu i stają się cieńsze. b) (0–1) Określenie czynników środowiskowych zmniejszających Wiadomości i rozumienie ryzyko wystąpienia osteoporozy (I.3c.9)
• Wraz z wiekiem u kobiet (i przejściem do okresu menopauzy) zmniejsza się poziom estrogenów, które pobudzają osteoblasty (komórki kościotwórcze) i dlatego szybsza jest resorpcja kości niż ich odbudowa. • Wraz z wiekiem zmniejsza się poziom estrogenów w organizmie kobiety, które wpływają na odkładanie wapnia w kościach, zapobiegając osteoporozie.
(2 pkt) Na rysunku przedstawiono szkielet człowieka, na którym literami A–C oznaczono wybrane połączenia stawowe.
| Nazwa stawu | Typ stawu (zawiasowy / obrotowy) | Zakres ruchu (w jednej płaszczyźnie / w wielu płaszczyznach) | |
|---|---|---|---|
| A. | |||
| B. |
2 p. – za poprawne uzupełnienie trzech wierszy tabeli. 1 p. – za poprawne uzupełnienie dwóch wierszy tabeli. 0 p. – za każdą inną odpowiedź lub za brak odpowiedzi. Poprawne odpowiedzi Typ stawu Zakres ruchu Nazwa stawu (zawiasowy / (w jednej płaszczyźnie / obrotowy) w wielu płaszczyznach) barkowy/ A obrotowy w wielu płaszczyznach ramienny B łokciowy zawiasowy w jednej płaszczyźnie C biodrowy obrotowy w wielu płaszczyznach
(2 pkt) Na rysunku przedstawiono mięśnie szkieletowe i kości, biorące udział przy zginaniu kończyny górnej w stawie łokciowym.
| Nr | Stwierdzenie | P | F |
|---|---|---|---|
| 1 | Kości, które są miejscem przyczepu mięśni szkieletowych, stanowią czynną część układu ruchu człowieka. | ||
| 2 | Mięśnie powodujące zginanie i prostowanie kończyny współpracują parami, dzięki czemu powodują ruchy sobie przeciwstawne. |
1 p. – za wskazanie oznaczenia A i podanie poprawnej nazwy mięśnia. 0 p. – za odpowiedź niespełniającą powyższych wymagań lub za brak odpowiedzi.. Poprawna odpowiedź mięsień A – mięsień dwugłowy ramienia / zginacz b) (0–1) Zanalizowanie mechanizmu funkcjonowania układu ruchu Tworzenie informacji człowieka. (III.2b., I.1c.4)
1 p. – za prawidłową ocenę wszystkich trzech informacji. 0 p. – za każdą inną odpowiedź lub za brak odpowiedzi. Poprawna odpowiedź 1. – F, 2. – P, 3. – P.
(3 pkt) Na rysunku A przedstawiono budowę układu pokarmowego człowieka, na rysunku B – struktury związane z wchłanianiem substancji pokarmowych.
1 p. – za poprawne określenie roli wątroby w procesie trawienia w układzie pokarmowym człowieka, uwzględniające wydzielanie żółci i jej wpływ na trawienie tłuszczów. 0 p. – za odpowiedź niespełniającą powyższych wymagań lub za brak odpowiedzi.
2 p. – za podanie poprawnej nazwy i lokalizacji struktur B w przewodzie pokarmowym oraz ich znaczenia adaptacyjnego. 1 p. – za podanie poprawnej nazwy i lokalizacji struktur B w przewodzie pokarmowym lub nazwy struktur B i ich znaczenia adaptacyjnego. 0 p. – za odpowiedź niespełniającą powyższych wymagań lub za brak odpowiedzi. Poprawne odpowiedzi Nazwa: kosmki jelitowe Lokalizacja: jelito cienkie Znaczenie: Ułatwiają wchłanianie pokarmu przez zwiększenie powierzchni wchłaniania.
• Wątroba produkuje żółć, która jest wydzielana do dwunastnicy, gdzie emulguje tłuszcze, ułatwiając ich trawienie. • Wątroba produkuje żółć, która jest wydzielana do dwunastnicy i wspomaga trawienie tłuszczów. b) (0–2) Rozpoznanie wskazanych na rysunku struktur w przewodzie Wiadomości i rozumienie pokarmowym człowieka i określenie ich znaczenia adaptacyjnego (I.1a,c.1, 2a.1)
(2 pkt) Trawienie określonych składników zawartych w pobranym pokarmie odbywa się w różnych odcinkach przewodu pokarmowego, zależnie od warunków i enzymów występujących w tych odcinkach, umożliwiających przebieg tego procesu. a) Uzupełnij poniższy schemat tak, aby prawidłowo ilustrował etapy trawienia skrobi. Wpisz w wyznaczone miejsca właściwe nazwy, wybrane spośród wymienionych. maltoza glukoza amylaza maltaza dekstryny skrobia ……………. + ……………. b) Uzupełnij poniższe zdania, opisujące trawienie białek w przewodzie pokarmowym człowieka. Wpisz w wyznaczone miejsca właściwe nazwy, wybrane spośród wymienionych. jama ustna wątroba dwunastnica żołądek jelito grube trzustka Trawienie białek zostaje zapoczątkowane w ..........................................................., gdzie wydzielany jest nieaktywny proenzym przekształcany następnie pod wpływem kwasu solnego w postać aktywną enzymu trawiącego białka – pepsynę. Dalszy proces trawienia białek zachodzi w ........................................................... pod wpływem enzymów wydzielanych do tego odcinka przewodu pokarmowego przez ........................................................... . 6a) 6b) 7a) 7b) a) 8b) 1 1 1 2 1 1
1 p. – za poprawne uzupełnienie całego schematu. 0 p. – za każdą inną odpowiedź lub za brak odpowiedzi. Poprawna odpowiedź amylaza maltaza skrobia dekstryny + maltoza glukoza Uwaga: Kolejność wpisania określeń: dekstryny i maltoza nie ma znaczenia. b) (0–1) Opisanie procesu trawienia w przewodzie pokarmowym Wiadomości i rozumienie człowieka (I.1c.4, 4a.2)
1 p. – za poprawne uzupełnienie obu zdań dotyczących trawienia białek. 0 p. – za każdą inną odpowiedź lub za brak odpowiedzi. Poprawna odpowiedź Trawienie białek zostaje zapoczątkowane w żołądku, gdzie wydzielany jest nieaktywny proenzym przekształcany następnie pod wpływem kwasu solnego w postać aktywną enzymu trawiącego białka – pepsynę. Dalszy proces trawienia białek zachodzi w dwunastnicy pod wpływem enzymów wydzielanych do tego odcinka przewodu pokarmowego przez trzustkę.
(1 pkt) Prowadzono obserwację zmian zabarwienia zawartości trzech probówek o jednakowej objętości roztworu wodnego zawierającego: taką samą ilość kleiku skrobiowego, enzymu trawiącego skrobię oraz odczynnika wykrywającego skrobię. Roztwory w poszczególnych • w probówce 1. – roztwór zakwaszono do wartości pH = 4 • w probówce 2. – roztwór zalkalizowano do wartości pH = 10 • w probówce 3. – roztwór pozostawiono bez zmian (pH = 7). Wszystkie probówki umieszczono w temperaturze ok. 37 ºC.
Określ, jaki był cel prowadzonej obserwacji.
1 p. – za poprawne sformułowanie celu obserwacji, odnoszącego się do zastosowania różnego pH badanych roztworów. 0 p. – za odpowiedź niespełniającą powyższych wymagań lub za brak odpowiedzi.
• Określenie optymalnego pH dla enzymu trawiącego skrobię. • Jaki jest wpływ pH na aktywność enzymu trawiącego skrobię?
(1 pkt) W organizmie zdrowego człowieka, po zjedzeniu pokarmu bogatego w cukry, stężenie glukozy we krwi (zawierającej wchłonięte produkty trawienia) transportowanej żyłą wrotną ze ściany jelita do wątroby jest wysokie. We krwi wypływającej z wątroby żyłą wątrobową stężenie glukozy jest dużo niższe.
Podaj przyczynę różnicy poziomu glukozy we krwi w żyle wrotnej i w żyle wątrobowej.
1 p. – za poprawne określenie przyczyny różnicy poziomu glukozy we krwi w żyle wrotnej i w żyle wątrobowej, uwzględniające rolę wątroby w przemianach cukrów. 0 p. – za odpowiedź niespełniającą powyższych wymagań lub za brak odpowiedzi.
• Wątroba magazynuje glukozę w postaci glikogenu, przez co obniża się poziom glukozy we krwi. • Nadmiar glukozy we krwi jest przekształcany w wątrobie w glikogen / wielocukier / inny cukier / inny związek.
(2 pkt) W wentylacji płuc wyróżnia się fazę czynną (wdech) i fazę bierną (wydech). Na rysunkach przedstawiono widok klatki piersiowej z boku podczas wdechu i podczas wydechu.
Odpowiedź P/F zachowano w układzie oryginalnego arkusza.
1 p. – za podanie poprawnej nazwy wskazanego mięśnia oddechowego. 0 p. – za każdą inną odpowiedź lub za brak odpowiedzi. Poprawna odpowiedź Przepona. b) (0–1) Zanalizowanie mechanizmu wentylacji płuc. Tworzenie informacji (III.2a., I.1c.4)
1 p. – za prawidłową ocenę wszystkich trzech informacji. 0 p. – za każdą inną odpowiedź lub za brak odpowiedzi. Poprawna odpowiedź 1. – P, 2. – F, 3. – P.
(2 pkt) W układzie krwionośnym człowieka występują trzy rodzaje naczyń krwionośnych: tętnice, żyły i naczynia włosowate. Poniżej przedstawiono zdjęcie preparatu przekroju poprzecznego żyły i tętnicy.
| Cechy naczyń | Żyły | Tętnice |
|---|---|---|
| ściany naczyń (grube i elastyczne / cienkie i wiotkie) | ||
| obecność zastawek (obecne / brak) | ||
| kierunek transportu krwi (z tkanek do serca / z serca do tkanek) |
1 p. – za poprawne uzupełnienie wszystkich komórek tabeli. 0 p. – za każdą inną odpowiedź lub za brak odpowiedzi. Poprawna odpowiedź Cechy naczyń Żyły Tętnice ściany naczyń (grube i elastyczne / cienkie i wiotkie grube i elastyczne cienkie i wiotkie) obecność zastawek obecne brak (obecne / brak) kierunek transportu krwi (z tkanek do serca / z serca z tkanek do serca z serca do tkanek do tkanek) ciśnienie krwi niskie wysokie (niskie / wysokie) b) (0–1) Określenie funkcji włosowatych naczyń krwionośnych. Wiadomości i rozumienie (I.1c.4)
1 p. – za poprawne określenie funkcji włosowatych naczyń krwionośnych, odwołujące się do wymiany substancji między krwią a innymi tkankami organizmu. 0 p. – za odpowiedź niespełniającą powyższych wymagań lub za brak odpowiedzi.
• Wymiana transportowanych substancji między krwią a komórkami ciała. • Wymiana gazowa w płucach. • Odbieranie TSH z przysadki. • Umożliwienie filtracji kłębuszkowej w nerkach.
(2 pkt) a) Uzupełnij schemat – w prostokątach oznaczonych numerami 1.–3. wpisz odpowiednio: elementy morfotyczne krwi człowieka oraz składnik chemiczny osocza. b) Określ funkcję, jaką pełnią w organizmie krwinki czerwone i płytki krwi.
1 p. – za poprawne uzupełnienie schematu – wpisanie wszystkich wskazanych składników krwi. 0 p. – za każdą inną odpowiedź lub za brak odpowiedzi. Poprawna odpowiedź 1. – krwinki białe / leukocyty, 2. – płytki krwi / trombocyty, 3. – woda. Uwaga: Kolejność odpowiedzi w 1. i 2. nie ma znaczenia. b) (0–1) Określenie funkcji wskazanych elementów morfotycznych Wiadomości i rozumienie krwi. (I.2a.1)
1 p. – za poprawne określenie funkcji krwinek czerwonych i płytek krwi, odnoszące się odpowiednio do transportu gazów oddechowych i krzepnięcia krwi. 0 p. – za każdą inną odpowiedź lub za brak odpowiedzi.
• Krwinki czerwone: transportują tlen z płuc do tkanek (i w mniejszym stopniu dwutlenek węgla z tkanek do płuc). • Płytki krwi: biorą udział w procesie krzepnięcia krwi.
(1 pkt) Układ wydalniczy usuwa z organizmu zbędne i szkodliwe substancje, w tym – końcowe produkty przemiany materii.
Zaznacz poprawne dokończenie poniższego zdania.
1 p. – za zaznaczenie poprawnego dokończenie zdania. 0 p. – za każdą inną odpowiedź lub za brak odpowiedzi. Poprawna odpowiedź B.
(2 pkt) Mechanizm powstawania odruchów bezwarunkowych i warunkowych u człowieka jest taki sam jak u innych ssaków. Na rysunku A przedstawiono schemat łuku odruchowego,
| Nr | Stwierdzenie | P | F |
|---|---|---|---|
| 1 | Odruch bezwarunkowy jest wyzwalany przez dowolny bodziec. | ||
| 2 | W procesie wykształcania odruchu warunkowego bodziec warunkowy i bezwarunkowy muszą być skorelowane w czasie. | ||
1 p. – za poprawne podanie nazw neuronów oznaczonych na rysunku numerami 1. i 3. 0 p. – za każdą inną odpowiedź lub za brak odpowiedzi. Poprawna odpowiedź 1. neuron czuciowy / aferentny / dośrodkowy. 3. neuron ruchowy / eferentny / odśrodkowy. b) (0–1) Zanalizowanie informacji opisujących odruchy warunkowe Tworzenie informacji i bezwarunkowe. (III.2b., I.4b.5)
1 p. – za prawidłową ocenę wszystkich trzech informacji. 0 p. – za każdą inną odpowiedź lub za brak odpowiedzi. Poprawna odpowiedź 1. – F, 2. – P, 3. – P.
(1 pkt) Przyczyną wielu schorzeń człowieka jest stres. Pod wpływem kortyzolu, który w chronicznym stresie jest produkowany niemal bez przerwy, zmniejsza się liczba białych ciałek krwi oraz zdolność organizmu do wytwarzania przeciwciał.
Wykaż związek między opisanym w tekście działaniem kortyzolu w chronicznym stresie a zwiększoną zapadalnością ludzi, znajdujących się pod jego wpływem, na różnego rodzaju infekcje.
1 p. – za poprawne wykazanie związku między działaniem kortyzolu w chronicznym stresie a zwiększoną zapadalnością na infekcje ludzi zestresowanych, uwzględniające hamujący wpływ kortyzolu na układ odpornościowy. 0 p. – za odpowiedź niespełniającą powyższych wymagań lub za brak odpowiedzi.
• Działanie kortyzolu wycisza układ odpornościowy, którego funkcją jest ochrona organizmu przed chorobami / infekcjami przez wykrywanie i niszczenie patogenów / czynników chorobotwórczych. • Kortyzol zmniejsza liczbę białych ciałek krwi, które uczestniczą w reakcjach odpornościowych / które niszczą / unieszkodliwiają patogeny / czynniki chorobotwórcze / zarazki wywołujące infekcje. • Kortyzol ogranicza zdolność organizmu do wytwarzania przeciwciał, które uczestniczą w reakcjach odpornościowych / które niszczą / unieszkodliwiają patogeny / czynniki chorobotwórcze / zarazki wywołujące infekcje.
(2 pkt) Na poniższych rysunkach (A i B) zilustrowano dwa sposoby uzyskiwania odporności na określone patogeny. a) Spośród poniższych określeń wybierz po dwa, które poprawnie opiszą nabytą odporność na określone patogeny w przypadku przedstawionym na rysunku A i w przypadku przedstawionym na rysunku B. Uwaga: To samo określenie może zostać wybrane dwukrotnie. bierna naturalna swoista sztuczna nieswoista A.: .................................................................. B.: ..................................................................... b) Wyjaśnij, na czym polega różnica w nabywaniu odporności w przypadku przedstawionym na rysunku A i w przypadku przedstawionym na rysunku B.
1 p. – za poprawne podanie dwóch określeń opisujących każdy ze sposobów odporności zilustrowanych na rysunkach A i B. 0 p. – za każdą inną odpowiedź lub za brak odpowiedzi. Poprawna odpowiedź A.: swoista, naturalna; B.: swoista, sztuczna. Uwaga: Kolejność wypisania określeń w każdej z części A i B nie ma znaczenia. b) (0–1) Wyjaśnienie różnicy w nabywaniu odporności w sposób Tworzenie informacji naturalny i sztuczny. (III.2a., I.4a.1)
1 p. – za poprawne wyjaśnienie różnicy w sposobie nabywania odporności w obu przedstawionych na rysunkach przypadkach, uwzględniające mechanizmy powstawania odporności w kontakcie z patogenem i w wyniku stosowania szczepionki. 0 p. – za odpowiedź niespełniającą powyższych wymagań lub za brak odpowiedzi. Przykładowa odpowiedź W przypadku przedstawionym na rysunku A nabywanie odporności / wytwarzanie przeciwciał zachodzi w wyniku pierwszego kontaktu z patogenem i zachorowania, natomiast w przypadku opisanym na rysunku B – nabywanie odporności / wytwarzanie przeciwciał zachodzi w wyniku działania szczepionki i nie dochodzi do zachorowania.
(3 pkt) Insulina jest hormonem białkowym (peptydowym) wytwarzanym przez organizm człowieka, regulującym poziom cukru we krwi. Niedobór tego hormonu prowadzi do cukrzycy, a ta – do zaburzenia pracy wielu narządów. Insulinę jako substancję leczniczą pozyskiwano dawniej z organizmów zwierząt hodowlanych. Ta insulina nieco różni się składem aminokwasowym od insuliny ludzkiej. Obecnie insulina jest produkowana biotechnologicznie przez pałeczki okrężnicy (bakterie) zmodyfikowane technikami inżynierii genetycznej poprzez wprowadzenie do nich genu ludzkiej insuliny. a) Podaj nazwę narządu, którego komórki wytwarzają insulinę, oraz jej rolę w regulacji poziomu cukru w organizmie człowieka. b) Na podstawie tekstu i własnej wiedzy sformułuj argument potwierdzający korzyści dla człowieka wynikające ze stosowania insuliny pochodzenia biotechnologicznego, w porównaniu z insuliną odzwierzęcą. c) Wyjaśnij, dlaczego insulina nie może być stosowana jako lek – doustnie. W odpowiedzi odnieś się do jej właściwości chemicznych. 16. 17a) 17b) a) 18b) 18c) 1 1 1 1 1 1
1 p. – za poprawne podanie nazwy narządu wytwarzającego insulinę oraz określenie jej roli, uwzględniające obniżenie poziomu cukru we krwi. 0 p. – za odpowiedź niespełniającą powyższych wymagań lub za brak odpowiedzi. Poprawna odpowiedź Nazwa narządu: trzustka / wyspy trzustkowe Langerhansa / komórki β wysp trzustkowych (Langerhansa). Rola insuliny: obniżanie poziomu glukozy we krwi. b) (0–1) Sformułowanie argumentu potwierdzającego korzyści dla Tworzenie informacji człowieka wynikające ze stosowania insuliny pochodzenia biotechnologicznego. (III.3a., I.4a.19)
1 p. – za poprawne sformułowanie argumentu, uwzględniającego identyczny skład insuliny otrzymywanej biotechnologicznie z insuliną człowieka lub łatwość w zaspokojeniu potrzeb rynkowych. 0 p. – za odpowiedź niespełniającą powyższych wymagań lub za brak odpowiedzi.
1 p. – za poprawne wyjaśnienie, uwzględniające powiązanie budowy chemicznej insuliny z możliwością jej strawienia w przewodzie pokarmowym. 0 p. – za odpowiedź niespełniającą powyższych wymagań lub za brak odpowiedzi. Przykładowa odpowiedź Insulina jest białkiem, dlatego podana doustnie byłaby strawiona w przewodzie pokarmowym.
• Insulina ta jest identyczna z ludzką insuliną, a więc działa lepiej niż odzwierzęca i nie jest immunogenna. • Jest to insulina o takim samym składzie (aminokwasowym), jak wytwarzana w organizmie człowieka i nie daje zatem skutków ubocznych. • Daje to możliwość otrzymania dużej ilości produktu / insuliny / substancji leczniczej zaspokajające potrzeby chorych. c) (0–1) Wyjaśnienie przyczyny uniemożliwiającej doustne podawanie Tworzenie informacji insuliny. (III.2a., I.4b.2)
(1 pkt) Na wykresie przedstawiono proporcjonalny udział rozmiarów poszczególnych części ciała w stosunku do rozmiarów całego ciała człowieka w różnych fazach jego rozwoju osobniczego.
1 p. – za poprawne określenie, że proporcja głowy do reszty ciała człowieka maleje w trakcie jego rozwoju osobniczego. 0 p. – za odpowiedź niespełniającą powyższych wymagań lub za brak odpowiedzi.
• W trakcie rozwoju osobniczego człowieka proporcja głowy do reszty ciała maleje. • Proporcja ta ma tendencję malejącą.
(1 pkt) Na rysunku przedstawiono parę chromosomów homologicznych z allelami dwóch genów w komórce diploidalnej, będącej komórką macierzystą gamet. Spośród wymienionych poniżej genotypów gamet wybierz i zaznacz ten, który nie może być wynikiem prawidłowego podziału mejotycznego przedstawionej komórki. Odpowiedź uzasadnij. I. aB II. Aa III. Ab IV. ab
1 p. – za prawidłowe zaznaczenie genotypu gamety i poprawne uzasadnienie odwołujące się do I prawa Mendla. 0 p. – za odpowiedź niespełniającą powyższych wymagań lub za brak odpowiedzi. Poprawna odpowiedź Genotyp: II. Uzasadnienie: • zgodnie z I prawem Mendla do gamet przechodzi tylko jeden allel genu z każdej pary. • podczas mejozy dochodzi do segregacji chromosomów homologicznych.
(3 pkt) Na rysunku przedstawiono fragmenty cząsteczek dwóch rodzajów kwasów nukleinowych i występujące w nich zasady azotowe.
1 p. – za poprawnie rozpoznanie obu kwasów nukleinowych: RNA i DNA. 0 p. – za każdą inną odpowiedź lub za brak odpowiedzi. Poprawna odpowiedź I. RNA, II. DNA. b) (0-2) Na podstawie rysunków określenie różnicy w budowie Korzystanie z informacji między DNA i RNA. (II.2b., I.4a.14)
2 p. – za poprawnie określoną różnicę, widoczną na rysunku, w strukturze i składzie chemicznym między DNA i RNA. 1 p. – za poprawnie określoną różnicę, widoczną na rysunku, w strukturze albo w składzie chemicznym między DNA i RNA. 0 p. – za odpowiedź niespełniającą powyższych wymagań lub za brak odpowiedzi.
Struktura: cząsteczka DNA jest dwuniciowa / jest podwójną helisą / podwójną spiralą / jest zbudowana z dwóch łańcuchów nukleotydów skręconych spiralnie, a cząsteczka RNA jest jednoniciowa / jest zbudowana z jednego łańcucha nukleotydów. Skład chemiczny: odpowiednikiem tyminy / T w DNA jest uracyl / U w RNA.
(1 pkt)
Oceń, czy poniższe zdanie jest prawdziwe. Odpowiedź uzasadnij, przedstawiając odpowiednie obliczenia. Odcinek mRNA kodujący polipeptyd zbudowany z 45 aminokwasów składa się ze 120 nukleotydów.
1 p. – za stwierdzenie, że zdanie jest nieprawdziwe, i poprawne uzasadnienie, uwzględniające trójkowy charakter kodu genetycznego w mRNA wyznaczającego aminokwasy podczas syntezy białka. 0 p. – za odpowiedź niespełniającą powyższych wymagań lub za brak odpowiedzi. Przykładowa odpowiedź Zdanie jest nieprawdziwe, ponieważ • wbudowanie (w polipeptyd) jednego aminokwasu wyznaczają trzy nukleotydy / wyznacza jeden kodon / triplet składający się z trzech nukleotydów, czyli w tym przypadku potrzeba 135 nukleotydów, gdyż 45 × 3 = 135.
(3 pkt) Jedną z częściej występujących chorób genetycznych człowieka jest mukowiscydoza – choroba jednogenowa, warunkowana przez nieprawidłowy, recesywny allel a genu znajdującego się na autosomie. Rodzicom, z których matka była chora na mukowiscydozę a ojciec był zdrowy, urodziło się troje dzieci: jedno chore i dwoje zdrowych. a) Zapisz genotypy obojga rodziców. b) Zapisz krzyżówkę genetyczną i na jej podstawie określ prawdopodobieństwo, że kolejne dziecko tych rodziców będzie chore na mukowiscydozę.
zadania genetycznego z zakresu dziedziczenia Tworzenie informacji cech u człowieka – określenie genotypów. (III.2c., I.4c.16)
zadania genetycznego z zakresu dziedziczenia Tworzenie informacji cech u człowieka – zapisanie krzyżówki genetycznej i określenie prawdopodobieństwa. (III.2c., I.4c.16)
1 p. – za poprawne podanie genotypów obojga rodziców 0 p. – za każdą inną odpowiedź lub za brak odpowiedzi. Poprawna odpowiedź Genotyp matki: aa. Genotyp ojca: Aa. b) (0–2)
2 p. – za poprawne zapisanie krzyżówki genetycznej i na jej podstawie określenie prawdopodobieństwa, że kolejne dziecko tych rodziców będzie chore na mukowiscydozę. 1 p. – za poprawne zapisanie tylko krzyżówki genetycznej. 0 p. – za odpowiedź niespełniającą powyższych wymagań lub za brak odpowiedzi. Poprawna odpowiedź ♀ ♂ a a A Aa Aa a aa aa Prawdopodobieństwo (%): 50. Uwaga: Nie uznaje się poprawnie podanego prawdopodobieństwa przy błędnie wykonanej krzyżówce genetycznej.
(1 pkt) Zależnie od przyczyny wyróżnia się różne rodzaje chorób człowieka, np.: choroby zakaźne, choroby o podłożu genetycznym czy alergicznym. Spośród wymienionych nazw chorób człowieka wybierz i podkreśl wszystkie te, które są skutkiem mutacji. mononukleoza zakaźna zespół Downa katar sienny gruźlica fenyloketonuria Informacja do zadań: 25. i 26.
1 p. – za poprawny wybór i podkreślenie obydwu chorób człowieka. 0 p. – za każdą inną odpowiedź lub za brak odpowiedzi. Poprawna odpowiedź mononukleoza zakaźna zespół Downa katar sienny gruźlica fenyloketonuria
(2 pkt) a) Określ zmianę, jakiej uległa populacja nadobnicy alpejskiej w Polsce w ostatnim czasie. Uwzględnij liczebność i zasięg występowania tego owada. b) Określ, czy nieskładowanie uzyskanego drewna bukowego w lesie w okresie letnim mogłoby wpłynąć na populację nadobnicy alpejskiej korzystnie, czy – niekorzystnie. Odpowiedź uzasadnij, odnosząc się do jej cyklu rozwojowego. 22. 23a) 23b) 24. a) 25b) 1 1 2 1 1 1
1 p. – za poprawne określenie zmiany, jakiej uległa populacja, uwzględniające mniejszą liczebność i węższy zasięg występowania. 0 p. – za odpowiedź niespełniającą powyższych wymagań lub za brak odpowiedzi. Przykładowa odpowiedź Liczebność populacji nadobnicy alpejskiej i zasięg jej występowania w Polsce zmniejszyły się. b) (0–1) Określenie i uzasadnienie zmian w środowisku wywołanych Tworzenie informacji działalnością człowieka. (III.2a., I.3a.4)
1 p. – za stwierdzenie, że opisane działania człowieka byłyby korzystne dla populacji nadobnicy alpejskiej, i poprawne uzasadnienie, uwzględniające cykl rozwojowy tego owada. 0 p. – za odpowiedź niespełniającą powyższych wymagań lub za brak odpowiedzi. Przykładowa odpowiedź Korzystnie, bo samice nie składałyby jaj w składowanym drewnie, które z jajami / larwami nadobnicy jest wywożone z lasu.
(2 pkt) a) Podaj nazwę poziomu troficznego, do którego należy zaliczyć nadobnicę alpejską. b) Podaj nazwę zależności międzygatunkowej między dzięciołem a nadobnicą alpejską.
1 p. – za poprawne podanie nazwy poziomu troficznego nadobnicy alpejskiej. 0 p. – za każdą inną odpowiedź lub za brak odpowiedzi. Poprawna odpowiedź konsument I rzędu / konsument / konsumenci. Uwaga: Dopuszcza się odpowiedź „poziom roślinożerców”. b) (0–1) Wiadomości i rozumienie Określenie zależności międzygatunkowej między nadobnicą alpejską a dzięciołem. (I.3b.2)
1 p. – za poprawne podanie nazwy zależności międzygatunkowej między nadobnicą alpejską a dzięciołem. 0 p. – za każdą inną odpowiedź lub za brak odpowiedzi. Poprawna odpowiedź Drapieżnictwo.
(2 pkt) DDT (dichlorodifenylotrichloroetan), który stosowano w walce z owadami w latach 40.–60. ubiegłego wieku, jest substancją bardzo trwałą, a produkty jego rozpadu, które mają podobne właściwości, np. DDD (dichlorodifenylodichloroetan), są jeszcze bardziej trwałe. Te substancje odkładają się w tkance tłuszczowej zwierząt. Obecnie DDT stosowane jest Na schemacie przedstawiono piramidę biomasy w jeziorze, w którym w latach 50. XX wieku do zwalczania larw komarów stosowano DDD.
1 p. – za zaznaczenie poprawnego dokończenia zdania dotyczącego stężenia DDD w ciałach organizmów ekosystemu jeziora. 0 p. – za każdą inną odpowiedź lub za brak odpowiedzi. Poprawna odpowiedź C. b) (0–1) Korzystanie z informacji Na podstawie tekstu wyjaśnienie zagrożeń dla zdrowia człowieka wynikających ze stosowania DDT. (III.2a., I.3a.5)
1 p. – za poprawne wyjaśnienie zagrożenia dla zdrowia człowieka wynikającego ze stosowania DDT, uwzględniające miejsce człowieka w łańcuchach pokarmowych i kumulowanie się DDT w tkance tłuszczowej zwierząt. 0 p. – za odpowiedź niespełniającą powyższych wymagań lub za brak odpowiedzi.
Stosowanie DDT może stanowić zagrożenie dla zdrowia człowieka, ponieważ: • człowiek zajmuje najwyższy poziom piramidy troficznej i w jego organizmie kumuluje się DDT zgromadzony w tkankach organizmów z niższych poziomów troficznych. • DDT jest substancją o wysokiej trwałości i długotrwała ekspozycja na ten związek powoduje kumulowanie się go w organizmie, co może powodować choroby człowieka.
| C. |
| 3 | Do pracy wszystkich rodzajów mięśni niezbędna jest energia, głównie pochodząca bezpośrednio z ATP. |
| ciśnienie krwi (niskie / wysokie) |
| 3 |
| W odruchu warunkowym bodziec pierwotnie obojętny ulega wzmocnieniu |