Arkusz maturalny
Ładowanie…
Arkusz maturalny
Na podstawie: M. Podbielkowska, Z. Podbielkowski, Biologia z higieną i ochroną środowiska, Warszawa 1999. a) Na podstawie rysunków podaj jedną cechę charakterystyczną dla tkanki nabłonkowej, wspólną dla obu typów nabłonków. b) Określ, który z nabłonków – A czy B – występuje w pęcherzykach płucnych, i wykaż związek budowy tej tkanki z funkcją pęcherzyków płucnych.
(2 pkt) Na rysunkach przedstawiono dwa typy nabłonków – A i B – występujących w organizmie człowieka. A B
1 p. – za poprawne podanie jednej cechy budowy wspólnej dla przedstawionych na rysunku dwóch typów nabłonków jednowarstwowych. 0 p. – za odpowiedź niespełniającą powyższych wymagań albo za brak odpowiedzi.
1 p. – za poprawny wybór nabłonka A wraz z uzasadnieniem uwzględniającym budowę komórek nabłonka oraz funkcję narządu, w którym ten rodzaj nabłonka występuje. 0 p. – za odpowiedź niespełniającą powyższych wymagań albo za brak odpowiedzi.
• obecność błony podstawnej; • komórki ściśle do siebie przylegają; • bardzo mała ilość substancji międzykomórkowej. b) (0–1) Wykazanie związku między budową tkanki a funkcją, jaką Tworzenie informacji pełni w narządzie, w którym występuje. (III.2a., I.1b.3)
• W pęcherzykach płucnych występuje tkanka nabłonkowa przedstawiona na rysunku A, ponieważ jej komórki mają płaski kształt, co ułatwia wymianę gazową zachodzącą w płucach. • W pęcherzykach płucnych występuje nabłonek przedstawiony na rysunku A, który jest cienki, co umożliwia sprawną wymianę gazową w płucach.
(2 pkt) Kręgosłup człowieka w płaszczyźnie strzałkowej ma esowaty kształt. Występują w nim fizjologiczne (naturalne) krzywizny: lordozy i kifozy, co przedstawiono na poniższym rysunku.
1 p. – za poprawne zaznaczenie dwóch odcinków kręgosłupa, w których występują lordozy. 0 p. – za odpowiedź niespełniającą powyższych wymagań albo za brak odpowiedzi. Poprawna odpowiedź A, C b) (0–1) Określenie znaczenia cech adaptacyjnych budowy Wiadomości i rozumienie kręgosłupa. (I.2a.1)
1 p. – za podanie właściwej funkcji fizjologicznych krzywizn kręgosłupa. 0 p. – za odpowiedź niespełniającą powyższych wymagań albo za brak odpowiedzi. Przykładowa odpowiedź Fizjologiczne krzywizny kręgosłupa amortyzują wstrząsy (podczas chodzenia, biegania). Uwaga: Uznaje się odpowiedź: „Fizjologiczne krzywizny kręgosłupa ułatwiają utrzymanie równowagi przy pionowej postawie ciała”.
(3 pkt) Na schemacie przedstawiono budowę stawu. wyrostek ramiennej
1 p. – za zaznaczenie stawu kulistego. 0 p. – za odpowiedź niespełniającą powyższych wymagań albo za brak odpowiedzi. Poprawna odpowiedź A b) (0–1) Zinterpretowanie informacji dotyczących stawu Tworzenie informacji przedstawionego na rysunku. (III.2a., I.1b.4)
1 p. – za zaznaczenie trzech właściwych określeń. 0 p. – za odpowiedź niespełniającą powyższych wymagań albo za brak odpowiedzi. Poprawna odpowiedź Staw przedstawiony na rysunku łączy ramię z (przedramieniem / obręczą barkową). Jest stawem (prostym / złożonym). Umożliwia wykonywanie ruchów w (jednej / trzech) płaszczyznach.
rozwiązań zadań c) (0–1) Wyjaśnienie związku między budową tkanki chrzęstnej a jej Tworzenie informacji funkcjonowaniem w stawie. (III.2a., I.1b.7)
1 p. – za poprawne wyjaśnienie sposobu odżywiania się chrząstki szklistej pokrywającej powierzchnie stawowe, uwzględniające brak unaczynienia tej tkanki i dyfuzję substancji odżywczych z jamy stawowej. 0 p. – za odpowiedź niespełniającą powyższych wymagań albo za brak odpowiedzi. Przykładowa odpowiedź Chrząstka szklista nie jest unaczyniona, a więc składniki odżywcze uzyskuje na drodze dyfuzji z substancji wypełniającej jamę stawową.
(2 pkt) Na schemacie przedstawiono zmiany w wykorzystywaniu tłuszczów i węglowodanów podczas wysiłku. czas wysiłku (min)
1 p. – za prawidłowe sformułowanie wniosku, uwzględniającego związek między czasem trwania wysiłku a rodzajem wykorzystywanej substancji energetycznej. 0 p. – za odpowiedź niespełniającą powyższych wymagań albo za brak odpowiedzi.
1 p. – za poprawny opis wpływu adrenaliny na podwyższenie poziomu glukozy we krwi oraz podanie miejsca uwalniania glukozy. 0 p. – za odpowiedź niespełniającą powyższych wymagań albo za brak odpowiedzi.
• W pierwszej fazie wysiłku wykorzystywane są przede wszystkim węglowodany, a w dalszej fazie wysiłku wykorzystywane są głównie tłuszcze. • Wraz z upływem czasu wysiłku wykorzystanie węglowodanów zmniejsza się, a zwiększa się wykorzystanie tłuszczów. • Podczas wysiłku wykorzystanie węglowodanów i tłuszczów zmienia się – najpierw wykorzystywane są głównie węglowodany, a w dalszym etapie – głównie tłuszcze. b) (0–1) Opisanie wpływu adrenaliny na metabolizm substratówTworzenie informacji energetycznych. (III.2a., I.4b.11)
• Podczas wysiłku fizycznego adrenalina stymuluje rozkład glikogenu do glukozy. Glukoza jest uwalniana do krwi w wątrobie. • Adrenalina stymuluje w wątrobie rozkład glikogenu do glukozy, która następnie jest uwalniana do krwi.
(2 pkt) Na schemacie przedstawiono proces rozkładu fragmentu białka i fragmentu cukru w przewodzie pokarmowym człowieka przy udziale enzymów trawiennych oznaczonych literami X i Y. a) Do enzymów trawiennych oznaczonych na schemacie literami X i Y przyporządkuj ich nazwy wybrane spośród wymienionych. amylaza trzustkowa pepsyna lipaza trzustkowa sacharaza b) Podaj nazwę pierwszego odcinka przewodu pokarmowego człowieka, w którym trawione są białka. 3c) 4a) 4b) a) 5b) 1 1 1 1 1
1 p. – za poprawne przyporządkowanie obu oznaczeniom literowym odpowiednich nazw enzymów. 0 p. – za odpowiedź niespełniającą powyższych wymagań albo za brak odpowiedzi. Poprawna odpowiedź X – pepsyna Y – amylaza trzustkowa b) (0–1) Opisanie przebiegu trawienia białek w przewodzieWiadomości i rozumienie pokarmowym człowieka. (I.4a.2)
1 p. – za podanie poprawnej nazwy pierwszego odcinka przewodu pokarmowego, w którym zachodzi trawienie białek. 0 p. – za odpowiedź niespełniającą powyższych wymagań albo za brak odpowiedzi. Poprawna odpowiedź żołądek
(3 pkt) Związki osmotycznie czynne to takie, których obecność w roztworze jest przyczyną napływu wody do roztworu przez błony biologiczne. Takim związkiem jest np. laktoza. Prawie wszystkie niemowlęta i dzieci są zdolne do trawienia laktozy. U większości dorosłych nie występuje enzym laktaza, który katalizuje hydrolizę laktozy. U dorosłych z niedoborem laktazy, po spożyciu mleka krowiego w świetle jelita cienkiego gromadzi się laktoza, która nie jest wchłaniana z jelita cienkiego do krwi i przechodzi dalej do jelita grubego. a) Podaj nazwę grupy związków organicznych, do których należy laktoza. b) Wyjaśnij, dlaczego u osób spożywających mleko niedobór enzymu laktazy może być przyczyną wzdęć i biegunek. W odpowiedzi uwzględnij proces przeprowadzany przez bakterie jelitowe. c) Określ, w jaki sposób osobom z nietolerancją laktozy umożliwia się spożywanie produktów mlecznych.
1 p. – za podanie poprawnej nazwy grupy związków organicznych, do których należy laktoza. 0 p. – za odpowiedź niespełniającą powyższych wymagań albo za brak odpowiedzi.
rozwiązań zadań b) (0–1) Wyjaśnienie związku między właściwościami cukrów, Tworzenie informacji a procesem ich trawienia i wchłaniania w przewodzie pokarmowym człowieka. (III.2a., I.4b.2)
1 p. – za poprawne wyjaśnienie, uwzględniające brak możliwości trawienia i wchłaniania laktozy w jelicie cienkim oraz proces fermentacji laktozy w jelicie grubym. 0 p. – za odpowiedź niespełniającą powyższych wymagań albo za brak odpowiedzi.
1 p. – za poprawne określenie sposobu umożliwienia osobom z nietolerancją laktozy spożywania produktów mlecznych. 0 p. – za odpowiedź niespełniającą powyższych wymagań albo za brak odpowiedzi.
• cukry • węglowodany • disacharydy • dwucukry
• U ludzi z niedoborem enzymu laktazy cukier laktoza nie jest trawiony i wchłaniany w jelicie cienkim, ale przy udziale bakterii jelitowych podlega fermentacji w jelicie grubym, czego objawami są wzdęcia i biegunki. • U dorosłych ludzi z niedoborem laktazy zaburzone jest trawienie laktozy. Ponieważ nie jest trawiona i wchłaniana w jelicie cienkim, gromadzi się ona w jelicie grubym, gdzie przy udziale bakterii jelitowych ulega fermentacji. c) (0–1) Wskazanie źródeł i roli w organizmie człowieka wybranych Wiadomości i rozumienie składników pokarmowych. (I.3c.8)
Spożywanie produktów mlecznych przez osoby nietolerujące laktozy umożliwiają: • stosowanie środków farmakologicznych, np. enzymu laktazy; • picie mleka bezlaktozowego; • znajdujące się w produktach mlecznych bakterie wytwarzające bakteryjną laktazę.
(3 pkt) Piramida żywieniowa to graficzne przedstawienie zasad zdrowego odżywiania. Obrazuje proporcje oraz częstość spożywanych produktów z poszczególnych grup produktów spożywczych. Zgodnie
| Nr | Stwierdzenie | P | F |
|---|---|---|---|
| 1 | Systematyczna aktywność fizyczna wspomagana dietą bogatą w wapń | ||
| 2 | Prawidłowo dobrane i wykonywane ćwiczenia powodują wzmocnienie | ||
1 p. – za poprawne wpisanie wszystkich grup produktów spożywczych do odpowiedniego poziomu piramidy. 0 p. – za odpowiedź niespełniającą powyższych wymagań albo za brak odpowiedzi. Poprawna odpowiedź tłuszcze jaja, mięso, ryby produkty mleczne produkty zbożowe warzywa, owoce aktywność fizyczna b) (0–1) Wyjaśnienie związku między dietą bogatą w warzywa i owoce Tworzenie informacji a profilaktyką chorób nowotworowych. (III.2a., I.3c.11)
1 p. – za właściwe wyjaśnienie uwzględniające zawartość błonnika w warzywach i owocach i jego rolę w profilaktyce nowotworów jelita grubego. 0 p. – za odpowiedź niespełniającą powyższych wymagań albo za brak odpowiedzi. Przykładowa odpowiedź Warzywa i owoce zawierają duże ilości błonnika, który zwiększa perystaltykę jelit i pomaga przesuwać treść pokarmową, co zapobiega stanom zapalnym, które mogą prowadzić do nowotworzenia. c) (0–1) Określenie wpływu aktywności fizycznej na organizm Tworzenie informacji człowieka. (III.2b., I.1b.7)
1 p. – za poprawną ocenę wszystkich trzech stwierdzeń. 0 p. – za odpowiedź niespełniającą powyższych wymagań albo za brak odpowiedzi. Poprawna odpowiedź 1. – P, 2. – P, 3. – F
rozwiązań zadań
(3 pkt) a) Uzupełnij poniższy schemat tak, aby prawidłowo ilustrował krążenie krwi w dużym i małym obiegu krwi człowieka. Wpisz w wyznaczone miejsca nazwy obiegów krwi oraz właściwe nazwy naczyń krwionośnych – wybierz je spośród wymienionych poniżej. żyły główne tętnice płucne aorta żyły płucne 1. Obieg ……………………………………… lewa komora tkanki ciała prawy przedsionek 2. Obieg ……………………………………… prawa komora płuca lewy przedsionek b) Określ rolę małego obiegu krwi w funkcjonowaniu organizmu człowieka.
2 p. – za poprawne uzupełnienie całego schematu, tj. wpisanie właściwych nazw obu obiegów krwi oraz nazw naczyń krwionośnych obu obiegów. 1 p. – za poprawne uzupełnienie schematu dotyczącego tylko jednego obiegu krwi – wpisanie nazwy obiegu i jego naczyń krwionośnych. 0 p. – za odpowiedź niespełniającą powyższych wymagań albo za brak odpowiedzi. Poprawna odpowiedź Obieg duży / obwodowy aorta żyły główne lewa komora tkanki ciała prawy przedsionek Obieg mały / płucny tętnice płucne żyły płucne prawa komora płuca lewy przedsionek b) (0–1) Określenie roli małego obiegu krwi w organizmie człowieka.Wiadomości i rozumienie (I.1c.8)
1 p. – za poprawne określenie roli małego obiegu krwi w organizmie człowieka, uwzględniające wymianę gazową zachodzącą w płucach. 0 p. – za odpowiedź niespełniającą powyższych wymagań albo za brak odpowiedzi.
• Rolą małego obiegu krwi jest natlenowanie krwi i usunięcie z niej dwutlenku węgla w płucach. • Mały obieg krwi zapewnia zaopatrzenie krwi w tlen. • W małym obiegu krwi zachodzi wymiana dwutlenku węgla na tlen / wymiana gazowa.
(1 pkt) Komórki ciała pobierają tlen z płynu tkankowego na zasadzie dyfuzji. Na poniższym schemacie przedstawiono przepływ krwi przez naczynie włosowate w dużym obiegu. koniec tętniczy koniec żylny naczynia włosowatego naczynia włosowatego III II I – krew tętnicza I II – płyn tkankowy III – komórki ciała
1 p. – za zaznaczenie poprawnej odpowiedzi. 0 p. – za odpowiedź niespełniającą powyższych wymagań albo za brak odpowiedzi. Poprawna odpowiedź D
(1 pkt) Wentylację płuc regulują ośrodki oddechowe zlokalizowane w rdzeniu przedłużonym. Czynnikiem wywołującym przyśpieszenie wentylacji płuc jest wzrost stężenia dwutlenku węgla we krwi, tworzącego z wodą kwas węglowy. Dysocjacja kwasu węglowego powoduje zwiększenie stężenia jonów wodorowych i spadek pH krwi, na co wrażliwe są chemoreceptory znajdujące się w ścianie aorty i tętnic szyjnych.
Określ, czy wentylacja płuc jest odruchem warunkowym, czy – odruchem bezwarunkowym. Odpowiedź uzasadnij. 7c) 8a) 8b) 9. 1 2 1 1 1
1 p. – za poprawne uzasadnienie odnoszące się do cech odruchu bezwarunkowego. 0 p. – za odpowiedź niespełniającą powyższych wymagań albo za brak odpowiedzi.
• Wentylacja płuc jest odruchem bezwarunkowym, ponieważ odpowiadają za nią ośrodki oddechowe w rdzeniu przedłużonym, poza korą mózgową. • Wentylacja płuc jest reakcją wrodzoną, więc jest odruchem bezwarunkowym.
(2 pkt) Aspiracyjne, tzw. zachłystowe, zapalenie płuc to rodzaj infekcji płucnej, który jest wywoływany przez przedostanie się obcej substancji, zwykle treści żołądkowej, do płuc. Jej zaleganie doprowadza do rozwoju bakterii tlenowych i beztlenowych atakujących płuca. Często spotykane jest ono u chorych w podeszłym wieku, np. długotrwale przebywających w pozycji leżącej, z zaburzeniami świadomości czy połykania. Na rysunku przedstawiono fragment dróg oddechowych człowieka z uwzględnieniem tchawicy i odchodzących od niej oskrzeli głównych, które różnią się grubością i długością.
1 p. – za poprawne wykazanie związku między budową oskrzeli a częstością stanów zapalnych płuc, uwzględniające szerokość i długość oskrzeli oraz ich funkcję. 0 p. – za odpowiedź niespełniającą powyższych wymagań albo za brak odpowiedzi.
1 p. – za podanie prawidłowej nazwy wskazanego narządu dróg oddechowych i określenie jego funkcji. 0 p. – za odpowiedź niespełniającą powyższych wymagań albo za brak odpowiedzi.
rozwiązań zadań
• Stany zapalne częściej występują w płucu prawym niż w lewym, ponieważ oskrzele prawe jest szersze i krótsze niż lewe, co powoduje, że przechodzące przez nie powietrze jest w mniejszym stopniu oczyszczone z bakterii wywołujących stany zapalne płuc. • Oskrzele prawe jest szersze i krótsze niż lewe, co powoduje, że pokarm może łatwiej dostać się do tego oskrzela, a jego zaleganie sprzyja rozwojowi bakterii wywołujących stany zapalne płuc. b) (0–1) Rozpoznanie na schemacie układu oddechowego Wiadomości i rozumienie wskazanego narządu i określenie jego funkcji. (I.1a,c.1)
• krtań – wytwarzanie dźwięków; • krtań – transport powietrza; • krtań – zabezpiecza drogi oddechowe przed dostaniem się do nich pokarmu z gardła.
(1 pkt) Gruźlica jest chorobą zakaźną człowieka wywołaną przez prątki. Głównym źródłem zakażenia jest chory człowiek, który wraz z kaszlem czy kichaniem rozsiewa prątki gruźlicy. Są to bakterie oddychające tlenowo, odporne na wiele czynników środowiskowych, takich jak: wysuszenie, podwyższona i niska temperatura, wysokie i niskie pH. Prątki atakują i rozwijają się w różnych narządach człowieka, m.in. w węzłach chłonnych, skórze, płucach, kościach, mózgu i nerkach.
Podaj nazwę narządu ludzkiego, w którym prątki gruźlicy rozwijają się najczęściej. Odpowiedź uzasadnij.
1 p. – za podanie prawidłowej nazwy narządu wraz z uzasadnieniem uwzględniającym sposób zakażenia drogą kropelkową. 0 p. – za odpowiedź niespełniającą powyższych wymagań albo za brak odpowiedzi. Poprawna odpowiedź Narząd: płuca, Uzasadnienie: ponieważ zakażenie następuje poprzez wdychanie prątków gruźlicy wraz z powietrzem.
(2 pkt) Działanie wazopresyny (hormonu antydiuretycznego, ADH) polega na pobudzaniu zwrotnego wchłaniania (resorpcji) wody z kanalików nerkowych. Zaburzenia resorpcji mogą prowadzić do moczówki prostej. Ta choroba może występować albo jako moczówka prosta pochodzenia ośrodkowego – przy niedoczynności podwzgórza lub przysadki mózgowej, albo jako moczówka prosta pochodzenia nerkowego – przy niewrażliwości kanalików nerkowych na działanie wazopresyny. a) Określ, w którym przypadku moczówki prostej – pochodzenia ośrodkowego czy pochodzenia nerkowego – przyczyną jej wystąpienia jest niedobór wazopresyny. Odpowiedź uzasadnij. b) Podaj, jakie zagęszczenie moczu – duże czy małe – występuje u ludzi chorych na moczówkę prostą. Odpowiedź uzasadnij. 11a) 11b) 12. a) 13b) 1 1 1 1 1
1 p. – za określenie przypadku moczówki prostej pochodzenia ośrodkowego wraz z uzasadnieniem uwzględniającym niedobór wazopresyny produkowanej w podwzgórzu lub uwalnianej z przysadki mózgowej. 0 p. – za odpowiedź niespełniającą powyższych wymagań albo za brak odpowiedzi. Przykładowa odpowiedź Opisany przypadek moczówki prostej jest pochodzenia ośrodkowego, ponieważ niedobór wazopresyny występuje w przypadku niedoczynności przysadki mózgowej / podwzgórza. b) (0–1) Na podstawie informacji w tekście przedstawienie zależnościKorzystanie z informacji między objawami choroby a jej przyczyną. (II.1a., I.4b.11)
1 p. – za podanie małego zagęszczenia moczu wraz z uzasadnieniem uwzględniającym zmniejszenie resorpcji wody. 0 p. – za odpowiedź niespełniającą powyższych wymagań albo za brak odpowiedzi.
• Małe zagęszczenie moczu, ponieważ w moczówce prostej zaburzona jest resorpcja wody z moczu. • Małe zagęszczenie, ponieważ podczas zaburzonej resorpcji woda nie jest w odpowiednim stopniu wchłaniana zwrotnie, przez co większa ilość wody zostaje w moczu.
(1 pkt) Nerki są narządami silnie ukrwionymi. W ciągu doby przez nerki człowieka przepływa ok. 1700 litrów krwi. Tak duży przepływ krwi ma związek z funkcją nerek.
Wykaż, że intensywny przepływ krwi przez nerki ma znaczenie dla zachowania homeostazy organizmu.
1 p. – za wykazanie związku między ukrwieniem nerek a zachowaniem homeostazy organizmu, uwzględniające rolę nerek w utrzymaniu właściwego składu płynów ustrojowych. 0 p. – za odpowiedź niespełniającą powyższych wymagań albo za brak odpowiedzi.
• Przez nerki przepływa duża ilość krwi, z której w nerkach zostają usunięte zbędne i szkodliwe substancje, co umożliwia zachowanie stałych parametrów krwi. • Intensywny przepływ krwi przez nerki umożliwia przefiltrowanie dużej ilości krwi i usunięcie z niej zbędnych produktów przemiany materii. Dzięki temu utrzymany jest stały skład krwi i nie dochodzi do zatrucia organizmu.
(2 pkt) Na rysunku przedstawiono w sposób uproszczony wybrane narządy wchodzące w skład układu rozrodczego kobiety i etapy cyklu jajnikowego. pęcherzyki pierwotne
1 p. – za wpisanie we właściwej kolejności wszystkich etapów cyklu jajnikowego. 0 p. – za odpowiedź niespełniającą powyższych wymagań albo za brak odpowiedzi. Poprawna odpowiedź Kolejność: 5, 3, 1, 4, 2 b) (0–1) Rozpoznanie na schemacie wskazanego narządu układu Korzystanie z informacji rozrodczego i określenie jego znaczenia w procesie rozmnażania. (II.2a., I.4a.1,9)
rozwiązań zadań
1 p. – za podanie prawidłowej nazwy wskazanego narządu i poprawne określenie jego funkcji. 0 p. – za odpowiedź niespełniającą powyższych wymagań albo za brak odpowiedzi.
Jajowód: • umożliwia transport komórki jajowej do miejsca ewentualnego spotkania z plemnikami i zapłodnienia; • jest miejscem, w którym zachodzi zapłodnienie; • transportuje zarodek do macicy; • odżywia zarodek przez pierwsze dni po zapłodnieniu.
(1 pkt) Zdolność odczuwania zimna i ciepła to czucie termiczne, w którym uczestniczą receptory temperatury zlokalizowane w skórze właściwej. Receptory ciepła są położone w głębszych warstwach skóry i jest ich ok. 30 tysięcy. Receptory zimna, których jest ok. 150 tysięcy, znajdują się w górnych warstwach skóry, blisko jej powierzchni. W sytuacji, w której temperatura otoczenia i powierzchni skóry są jednakowe, nie są pobudzane żadne receptory termiczne. Na podstawie tekstu podaj dwie przyczyny, które powodują, że człowiek szybciej odczuwa spadek temperatury otoczenia niż jej podwyższenie.
1 p. – za poprawną odpowiedź uwzględniającą: lokalizację receptorów zimna bliżej powierzchni skóry oraz ich większą liczbę niż receptorów ciepła. 0 p. – za odpowiedź niespełniającą powyższych wymagań albo za brak odpowiedzi Poprawna odpowiedź 1. Receptory zimna są zlokalizowane bliżej powierzchni skóry. 2. Receptorów zimna jest więcej niż receptorów ciepła.
(2 pkt) Do badań okulistycznych w celach diagnostycznych używane są krople zawierające naturalny alkaloid – atropinę. Podanie atropiny w postaci kropli do oczu powoduje wzrost ciśnienia wewnątrz gałki ocznej i długotrwałe rozszerzenie źrenic, co ułatwia przeprowadzenie badania. Jedną z częstszych chorób oczu jest jaskra, która prowadzi do uszkodzenia nerwu wzrokowego na skutek nadmiernego ciśnienia panującego wewnątrz gałki ocznej. a) Wyjaśnij, dlaczego aby przeprowadzić badanie oka u pacjenta chorego na jaskrę, lekarz nie stosuje atropiny, ale zaleca podanie innego środka rozszerzającego źrenicę oka. 14. 15a) 15b) 16. a) 1 1 1 1 1
1 p. – za poprawne uzasadnienie, uwzględniające wpływ atropiny na wzrost ciśnienia w gałce ocznej i w konsekwencji możliwość uszkodzenia nerwu wzrokowego. 0 p. – za odpowiedź niespełniającą powyższych wymagań albo za brak odpowiedzi.
1 p. – za zaznaczenie poprawnej odpowiedzi. 0 p. – za odpowiedź niespełniającą powyższych wymagań albo za brak odpowiedzi. Poprawna odpowiedź C
• Ponieważ atropina dodatkowo zwiększyłaby ciśnienie wewnątrz gałki ocznej, co mogłoby spowodować uszkodzenie nerwu wzrokowego. • Jaskra jest chorobą spowodowaną nadmiernym ciśnieniem w gałce ocznej, a zastosowanie atropiny spowodowałoby dodatkowy wzrost ciśnienia wewnątrz gałki ocznej i uszkodzenie nerwu wzrokowego. b) (0–1) Wiadomości i rozumienie Opisanie budowy oka. (I.1b.5)
(1 pkt) Zawartość jodu w pokarmach roślinnych zależy od ilości tego pierwiastka w ziemi uprawnej. Na terenach ubogich w jod jego ilość w przeliczeniu na suchą masę roślinną wynosi 10 μg/kg, podczas gdy na glebach zasobnych w jod – 1 mg/kg. Produktami spożywczymi o dużej zawartości jodu są np. ryby morskie, owoce morza, glony morskie i rośliny rosnące na glebach o dużej zawartości jodu. Tereny oddalone od wybrzeży, np. górzyste tereny Szwajcarii, są bardzo ubogie w jod. U mieszkańców tych okolic obserwowano masowe występowanie tzw. wola. Od 1922 roku, kiedy rząd szwajcarski postanowił do soli produkowanej w swoim kraju dodawać jod, liczba osób, u których występowało wole, znacznie się obniżyła.
1 p. – za poprawne wyjaśnienie, uwzględniające zwiększenie w pożywieniu ilości jodu niezbędnego do syntezy hormonów tarczycy, których niedobór wywołuje wole. 0 p. – za odpowiedź niespełniającą powyższych wymagań albo za brak odpowiedzi. Przykładowa odpowiedź: Wprowadzenie soli jodowanej uzupełniło w diecie opisanych ludzi niedobory jodu, niezbędnego do produkcji hormonów tarczycy, których niedobór wywołuje wole.
(2 pkt) Kod genetyczny to reguła, według której informacja genetyczna zapisana w sekwencji nukleotydów jest tłumaczona na sekwencję aminokwasów w białku. Jedną z cech kodu genetycznego jest możliwość zapisania jednego aminokwasu za pomocą różnych kodonów. a) Określ, na którym etapie ekspresji informacji genetycznej – transkrypcji czy translacji – komórka bezpośrednio wykorzystuje kod genetyczny. Odpowiedź
uzasadnij. b) Podaj nazwę cechy kodu genetycznego opisanej w tekście i wykaż jej znaczenie dla zmniejszenia szkodliwych skutków mutacji zachodzących w materiale genetycznym.
1 p. – za podanie prawidłowego etapu ekspresji informacji genetycznej oraz poprawne uzasadnienie uwzględniające wykorzystanie kodu genetycznego. 0 p. – za odpowiedź niespełniającą powyższych wymagań albo za brak odpowiedzi. Przykładowa odpowiedź Kod genetyczny jest wykorzystywany na etapie translacji, ponieważ na tym etapie następuje łączenie aminokwasów w określonej kolejności, zakodowanej w sekwencji nukleotydów.
rozwiązań zadań b) (0–1) Wykazanie związku między właściwościami kodu Tworzenie informacji genetycznego a zmniejszeniem szkodliwych skutków mutacji. (III.2a., I.4c.14,15)
1 p. – za podanie poprawnej nazwy cechy kodu genetycznego oraz wykazanie, że cecha ta umożliwia zminimalizowanie szkodliwych skutków mutacji. 0 p. – za odpowiedź niespełniającą powyższych wymagań albo za brak odpowiedzi. Poprawna odpowiedź Cecha kodu: zdegenerowany
: • Cecha ta umożliwia zminimalizowanie skutków mutacji, ponieważ mimo zmienionej sekwencji zasad w DNA kolejność aminokwasów w białku nie zostaje zmieniona. • Cecha ta umożliwia występowanie zmian sekwencji zasad DNA bez naruszenia sekwencji aminokwasowej białka.
(1 pkt) U zdrowego mężczyzny o kariotypie 46, XY w wyniku nieprawidłowych podziałów • jedne plemniki zawierały dwa chromosomy z 23. pary, • inne nie zawierały w ogóle chromosomów z 23. pary. Uwaga: Zapis kariotypu mężczyzny 46, XY z przecinkiem oznacza, że osoba ta ma 46 wszystkich chromosomów (44 autosomy i 2 chromosomy płci), natomiast symbole XY oznaczają chromosomy płci tej osoby. Spośród genotypów A–E wybierz i zaznacz dwa nieprawidłowe genotypy gamet tego mężczyzny.
1 p. – za zaznaczenie dwóch nieprawidłowych genotypów. 0 p. – za odpowiedź niespełniającą powyższych wymagań albo za brak odpowiedzi. Poprawna odpowiedź C, E
(3 pkt) Grupy krwi człowieka w układzie AB0 są determinowane przez trzy allele: IA, IB, i. Na poniższym schemacie rodowodu uwzględniono grupy krwi niektórych osób: ojca oznaczonego numerem 1. oraz dwóch córek oznaczonych numerami 3. i 4. Grupy krwi matki oznaczonej numerem 2. i trzeciej córki oznaczonej numerem 5. nie są znane. a) Podaj genotypy osób oznaczonych numerami 1., 3. i 4., używając symboli alleli podanych w tekście. Osoba 1.: ………………… Osoba 3.: …………………… Osoba 4.: ………………… 17b) 18. 19a) 19b) 20. a) 1 1 1 1 1 1 b) Podaj genotyp matki i określ jej grupę krwi. c) Oblicz prawdopodobieństwo, że córka oznaczona numerem 5. ma grupę krwi B. Zapisz krzyżówkę genetyczną (szachownicę Punneta).
Odpowiedź: 25%
1 p. – za zapisanie trzech prawidłowych genotypów. 0 p. – za odpowiedź niespełniającą powyższych wymagań albo za brak odpowiedzi. Poprawna odpowiedź osoba 1. – IAi osoba 2. – IBi osoba 4. – ii b) (0–1) Zinterpretowanie rodowodu – określenie genotypu i grupy krwi Tworzenie informacji matki. (III.2a., I.4c.16)
1 p. – za określenie genotypu i grupy krwi matki. 0 p. – za odpowiedź niespełniającą powyższych wymagań albo za brak odpowiedzi. Poprawna odpowiedź Genotyp matki: IBi Grupa krwi matki: B c) (0–1) Zapisanie krzyżówki genetycznej i określenie Tworzenie informacji prawdopodobieństwa wystąpienia wskazanej grupy krwi. (III.2c., I.4c.16)
1 p. – za poprawne zapisanie krzyżówki genetycznej i poprawne obliczenie prawdopodobieństwa wystąpienia grupy krwi B. 0 p. – za odpowiedź niespełniającą powyższych wymagań albo za brak odpowiedzi. Poprawna odpowiedź Krzyżówka: ♀ IB i ♂ IA IAIB IAi i IBi ii
(1 pkt) Jedną z metod inżynierii genetycznej jest mikrowstrzeliwanie, które polega na wstrzeliwaniu do komórki docelowej mikrokulek wykonanych z wolframu lub złota, które uprzednio poddawane są opłaszczaniu obcym DNA. Całość działań przeprowadza się za pomocą tzw. „armatki genowej”. Komórki w tym przypadku nie są pozbawiane ścian komórkowych, co jest pewnym usprawnieniem. Dodatkowo, modyfikacjom może zostać poddany genom mitochondrialny lub chloroplastowy. https://biotechnologia.pl/biotechnologia/metody-transformacji-genetycznej,596
Oceń, czy poniższe stwierdzenia dotyczące opisanej metody są prawdziwe – zaznacz P jeśli stwierdzenie jest prawdziwe, albo F – jeśli jest fałszywe.
| Nr | Stwierdzenie | P | F |
|---|---|---|---|
| 1 | Mikrowstrzeliwanie może służyć otrzymywaniu organizmów transgenicznych. | ||
| 2 | Technika mikrowstrzeliwania skutkuje powodzeniem jedynie | ||
1 p. – za poprawną ocenę wszystkich trzech informacji. 0 p. – za odpowiedź niespełniającą powyższych wymagań albo za brak odpowiedzi. Poprawna odpowiedź 1. – P, 2. – F, 3. – P
rozwiązań zadań
(2 pkt) Człowiek należy do ssaków naczelnych. Poniżej przedstawiono cechy charakterystyczne dla 1. dobrze rozwinięty mózg, a zwłaszcza półkule kresomózgowia z korą mózgową; 2. palce zakończone paznokciami; 3. stopa z przeciwstawnym paluchem; 4. dłoń z przeciwstawnym kciukiem; 5. bogato unerwione opuszki palców; 6. oczy osadzone w przedniej części głowy; 7. umiejętność rozróżniania barw. Spośród wymienionych cech wybierz i wpisz w wyznaczone miejsce oznaczenie cyfrowe tej cechy, która: b) jest charakterystyczna dla większości naczelnych, ale nie występuje u człowieka: ……… .
2 p. – za poprawne wskazanie obu właściwych cech. 1 p. – za poprawne wskazanie tylko jednej cechy. 0 p. – za odpowiedź niespełniającą powyższych wymagań albo za brak odpowiedzi. Poprawne odpowiedzi a) 6. b) 3.
(2 pkt) Na podstawie przedstawionych informacji określ i wpisz w tabelę nazwy trzech różnych antagonistycznych zależności międzygatunkowych oraz podaj przykłady tych zależności.
| Nazwa zależności | Przykład | |
|---|---|---|
| 1. | ||
| 2. | ||
| 3. |
2 p. – za poprawne nazwanie i poprawne podanie przykładów trzech zależności międzygatunkowych. 1 p. – za poprawne nazwanie i poprawne podanie przykładów dwóch lub jednej zależności międzygatunkowej. 0 p. – za odpowiedź niespełniającą powyższych wymagań albo za brak odpowiedzi.
Nazwa zależności Przykład 1. pasożytnictwo mszyce – rośliny 2. konkurencja biedronki siedmiokropki – biedronki azjatyckie biedronki – mszyce 3. drapieżnictwo biedronki siedmiokropki – biedronki azjatyckie
(1 pkt) Na podstawie tekstu zapisz złożony z czterech elementów łańcuch pokarmowy. 21b) 21c) 22. 23a) 23b) 24. 1 1 1 1 1 2 1
1 p. – za poprawne zapisanie czteroelementowego łańcucha pokarmowego, uwzględniającego zależności opisane w tekście. 0 p. – za odpowiedź niespełniającą powyższych wymagań albo za brak odpowiedzi. Poprawna odpowiedź rośliny → mszyce → biedronki siedmiokropki → biedronki azjatyckie
(1 pkt) Na podstawie tekstu określ, czy dla zachowania różnorodności biologicznej korzystne jest wykorzystywanie do walki biologicznej organizmów sprowadzonych z innego ekosystemu lub obszaru geograficznego. Odpowiedź uzasadnij.
1 p. – za określenie „nie” lub „tak” dla opisanego działania człowieka wraz z poprawnym argumentem odnoszącym się do przyjętego stanowiska. 0 p. – za odpowiedź niespełniającą powyższych wymagań albo za brak odpowiedzi.
• Nie, ponieważ sprowadzone organizmy nie mają naturalnych wrogów i wygrywają konkurencję z rodzimymi gatunkami, np. biedronka azjatycka zjada nie tylko mszyce, ale także larwy biedronek rodzimych. • Tak, ponieważ stosowanie pestycydów zwalczających mszyce niszczy znacznie więcej owadów, niż wyrządzi szkód konkurencja między dwoma gatunkami biedronek.
(3 pkt) Gazy powszechnie występujące, ale nadmiernie emitowane w wyniku działalności ludzkiej, takie jak CO2 czy metan, są przyczyną efektu cieplarnianego, którego konsekwencją może być globalne ocieplenie klimatu. W minionym stuleciu wraz ze zwiększaniem się stężenia dwutlenku węgla wzrosła o 0,4–0,7 °C globalna temperatura. Podwojenie stężenia atmosferycznego CO2 w stosunku do obecnego poziomu może doprowadzić do dalszego ocieplenia o ok. 3,5 °C.
2 p. – za poprawne wykazanie, że oba wymienione w poleceniu sposoby działań umożliwiają ograniczenie emisji CO2. 1 p. – za poprawne wykazanie jednego sposobu działania umożliwiającego ograniczenie emisji CO2. 0 p. – za odpowiedź niespełniającą powyższych wymagań albo za brak odpowiedzi.
rozwiązań zadań b) (0–1) Przedstawienie przykładów niekorzystnych zmian Wiadomości i rozumienie w środowisku, spowodowanych emisją CO2. (I.3a.4)
1 p. – za podanie poprawnego przykładu niekorzystnych zmian w środowisku spowodowanych wzrostem emisji CO2. 0 p. – za odpowiedź niespełniającą powyższych wymagań albo za brak odpowiedzi.
1. Alternatywne źródła energii, np. słoneczna czy wiatrowa, nie emitują do atmosfery CO2, co zmniejszy ilość gazów cieplarnianych w atmosferze. 2. Zalesianie nieużytków spowoduje, że więcej drzew będzie wykorzystywało CO2 do fotosyntezy, co zmniejszy ilość CO2 w atmosferze.
• topnienie lodów polarnych; • podnoszenie się poziomu wód morskich; • migracja organizmów w poszukiwaniu optymalnych warunków życia, np. odpowiedniej temperatury.
| 3 |
| Wzmożona praca serca w czasie wysiłku fizycznego powoduje lepsze |
| 3 |
| Technika mikrowstrzeliwania może być użyta w przypadku modyfikacji |