Arkusz maturalny
Ładowanie…
Arkusz maturalny
Na schemacie przedstawiono budow typowej komórki bakterii.
Podanym strukturom bakterii przyporz dkuj na podstawie schematu wáa ciwe ich oznaczenia literowe (A–E). plazmid ……….… báona komórkowa ……….… nukleoid ……….…
Okre l lokalizacj DNA w komórce bakterii oraz w komórce mi kiszu asymilacyjnego. Je*eli DNA jest zlokalizowane w ró*nych przedziaáach komórki, podaj je wszystkie.
Zaznacz poni*ej dwie choroby ukáadu pokarmowego (A–E), w których najcz stszym (ródáem zaka*enia jest pokarm, i które s wywoáane dziaáaniem bakterii chorobotwórczych.
Wybierz i zaznacz w tabeli odpowied( A lub B, która jest poprawnym doko czeniem poni*szego zdania, oraz jej uzasadnienie spo ród odpowiedzi 1.–3. W wyniku szczepie ochronnych uzyskuje si odporno ü
Lektyny to biaáka wyst puj ce w komórkach ró*nych organizmów, np. ro lin i grzybów. Wiele lektyn dziaáa toksycznie na komórki i hamuje ich namna*anie. Ich wáa ciwo ci s przedmiotem bada w terapii nowotworów. Jedn z najlepiej poznanych toksycznych lektyn jest rycyna, która ma wáa ciwo ci enzymatyczne (RNA-glikozydazy) i powoduje dezaktywacj rybosomów. W ród lektyn pochodzenia ro linnego s te* takie, które wykazuj stosunkowo nisk cytotoksyczno ü i jednocze nie wysok aktywno ü immunostymuluj c , np. lektyny uzyskane z jemioáy. Powoduj one wzrost liczby i aktywacj limfocytów T, aktywacj makrofagów, indukuj produkcj cytokin przez limfocyty Th i namna*anie limfocytów B, a ponadto pobudzaj rozwój grasicy. Preparaty z jemioáy zostaáy dopuszczone do stosowania terapeutycznego i podaje si je jako leki wspomagaj ce nie tylko pomocniczo w terapii nowotworów, lecz tak*e nosicielom HIV oraz chorym na AIDS.
Na podstawie tekstu wyja nij, dlaczego rycyna b dzie silniej dziaáaü na komórki nowotworowe ni* na zdrowe komórki organizmu.
Wyja nij, dlaczego preparaty z jemioáy mo*na wykorzystaü w terapii wspomagaj cej leczenie osób chorych na AIDS. W odpowiedzi uwzgl dnij skutki dziaáania HIV w organizmie czáowieka.
Uzupeánij poni*sze zdania dotycz ce wytwarzania limfocytów Th – wpisz w wyznaczone miejsca wáa ciwe okre lenia wybrane z wymienionych. grasica *óáty szpik kostny czerwony szpik kostny limfocyty B limfocyty T W ............................................, z komórek prekursorowych, powstaj ……..….……….…… . Limfocyty te w druj nast pnie do …………………………….., gdzie przeksztaácaj si w odpowiednie rodzaje limfocytów Th i nabywaj w ten sposób kompetencji immunologicznych.
Enzym ureaza, który wyst puje m.in. w nasionach dyni, przeprowadza nast puj c reakcj : H2N-CO-NH2 + H2O : 2 NH3 + CO2 Powstaj cy w ten sposób amoniak powoduje alkalizacj (wzrost zasadowo ci) rodowiska reakcji. Ureaza podana do*ylnie jest miertelna dla czáowieka nawet w niskich dawkach, ale nasiona dyni mo*na je ü bezpiecznie. Przeprowadzono do wiadczenie, w którym przes cz z nasion dyni rozgniecionych w wodzie rozdzielono w równych ilo ciach do trzech probówek (I–III) i do ka*dej z nich dodano tak sam ilo ü mocznika. Stopie alkalizacji roztworu w probówkach mierzono za pomoc fenoloftaleiny, która w rodowisku zasadowym przyjmuje barw ró*ow – tym intensywniejsz , im wy*sze jest pH roztworu. Ka*d probówk inkubowano w innej temperaturze: I – 10 ºC, II – 35 ºC, III – 70 ºC. Po kilku minutach zaobserwowano zmian zabarwienia roztworów w I i II probówce, natomiast w probówce III roztwór si nie zabarwiá.
Sformuáuj problem badawczy do tego do wiadczenia.
Podaj przyczyn , która sprawiáa, *e w probówce III roztwór si nie zabarwiá.
Zaznacz poni*ej klas enzymów (AFD), do której nale*y ureaza.
(0–2) Poni*ej przedstawiono trzy sumaryczne reakcje opisuj ce asymilacj dwutlenku w gla przez ró*ne grupy organizmów autotroficznych. I. 6H2O + 6CO2 C6H12O6 + 6O2 II. 6H2O + 6CO2 → wiatáo C6H12O6 + 6O2 III. 12H2S + 6CO2 → wiatáo C6H12O6 + 12S +6H2O
Podaj, która z powy*szych reakcji jest charakterystyczna dla chemosyntezy, a która – dla fotosyntezy przeprowadzonej przez niektóre bakterie siarkowe, np. purpurowe. W ka*dym przypadku uzasadnij swój wybór. Chemosynteza ………………, poniewa* ……………………………………………………… Fotosynteza u niektórych bakterii siarkowych …………………, poniewa* ………………..…
Grzyby ple niowe bardzo cz sto tworz naloty ple ni na wilgotnych produktach spo*ywczych pozostawionych w temp. ok. 20 ºC. Aby wykazaü wpáyw niskiej temperatury na rozwój grzybów ple niowych, do do wiadczenia przygotowano: kromk sple niaáego chleba, kilka kromek wie*ego (wilgotnego) chleba oraz plastikowe torebki. Do trzech szczelnie zamykanych torebek wáo*ono po kromce wie*ego chleba oraz po kawaáku chleba sple niaáego i zamkni to je na kilka dni w lodówce, w temp. 4 ºC.
Zaplanuj i opisz prób kontroln do powy*szego do wiadczenia.
Na podstawie tekstu, wymie dwa czynniki rodowiska, inne ni* podáo*e organiczne, które warunkuj rozwój ple ni. Podkre l ten, który powinien pozostaü niezmieniony w obu prawidáowo przygotowanych próbach: badawczej i kontrolnej.
Zaproponuj hipotez badawcz , któr mo*na byáo zweryfikowaü dzi ki przeprowadzonemu do wiadczeniu.
Podaj nazw struktury grzyba ple niowego, innej ni* strz pki, z której (np. na chlebie) mo*e rozwin ü si ple .
Acyklowir (ACV) to jeden z leków przeciwwirusowych. Jest on pochodn deoksyguanozyny, w której zmodyfikowana zostaáa reszta cukrowa. Uzyskany w ten sposób analog nukleozydowy jest specyficznym inhibitorem replikacji wirusa opryszczki, ospy wietrznej i póápa ca. W zainfekowanej wirusem komórce acyklowir (ACV) uzyskuje aktywno ü wtedy, gdy w wyniku trzech kolejnych etapów fosforylacji zostanie przeksztaácony do postaci trifosforanu. W genomie wirusa, który stanowi liniowy, dwuniciowy DNA, znajduje si gen koduj cy enzym kinaz tymidynow , która umo*liwia pierwsz fosforylacj ACV, natomiast kolejne fosforylacje tego zwi zku s katalizowane przez enzymy zainfekowanej komórki, a* do powstania trifosforanu. W ten sposób ACV wprowadzany jest do puli nukleotydów, jako substrat dla polimerazy DNA wirusa, w wyniku czego staje si konkurentem deoksyguanozynotrifosforanu. Gdy trifosforan ACV zostanie wá czony do nowo zreplikowanego áa cucha wirusowego DNA, zaczyna dziaáaü jako sygnaá ko cz cy replikacj , gdy* pozbawiony jest grupy 3’OH. Stwierdzono, *e komórkowa polimeraza DNA nie jest wra*liwa na trifosforan acyklowiru. Na podstawie J. Nicklin, K. Graeme-Cook, R. Killington: Krótkie wykáady. Mikrobiologia. Warszawa 2008.
Spo ród rysunków A–D przedstawiaj cych wybrane nukleozydy wybierz i zaznacz deoksyguanozyn . Podaj, na czym polega ró*nica mi dzy budow nukleotydu a budow nukleozydu w DNA.
Na podstawie analizy tekstu uzupeánij zdania 1. i 2., tak aby byáy prawdziwe: podkre l wáa ciwe okre lenia w nawiasach oraz oznaczenia literowe odpowiednich informacji spo ród A–C. A. komórkowa polimeraza DNA nie rozpoznaje trifosforanu ACV jako substratu w procesie replikacji. B. wirusowa polimeraza DNA dobudowuje do replikowanej nici DNA trifosforan ACV w miejsce nukleotydu guaninowego. C. w tych komórkach brakuje kinazy tymidynowej niezb dnej do ufosforylowania ACV. Zdanie 1. Acyklowir jest (szkodliwy/nieszkodliwy) dla zdrowych, niezainfekowanych komórek czáowieka, poniewa* A / B / C. Zdanie 2. Acyklowir jest (szkodliwy/nieszkodliwy) dla komórek czáowieka zainfekowanych wirusem, poniewa* A / B / C.
(0–1) Fotoperiodyzm jest wynikiem ewolucyjnego przystosowania si ro lin do *ycia w warunkach panuj cych na okre lonych szeroko ciach geograficznych. Tyto (Nicotiana L.) jest ro lin dnia krótkiego. Na rysunkach A i B przedstawiono dwie ro liny tytoniu, uprawiane przez taki sam okres, ale w ró*nych warunkach o wietlenia.
Ziemniak to bylina, której owocami s jagody. W celach spo*ywczych u*ytkowane s wyá cznie bulwy wypeánione skrobi . Na rysunku przedstawiono ro lin ziemniaka oraz rozwój nowych ro lin ziemniaka z bulwy.
Wyja nij, dlaczego w uprawie konkretnej odmiany ziemniaków stosuje si rozmna*anie wegetatywne, a nie – páciowe. W odpowiedzi uwzgl dnij podáo*e genetyczne tego procesu.
Spo ród ni*ej wymienionych przykáadów owoców (A–D) wybierz i zaznacz owoc tego samego typu, do którego nale*y owoc ziemniaka. Odpowied( uzasadnij, uwzgl dniaj c cechy budowy tego typu owocu. A. B. C. D.
Podczas kieákowania nasion zachodzi wiele przemian metabolicznych zapewniaj cych prawidáowy wzrost i rozwój siewki. W tabeli przedstawiono skáad chemiczny substancji zapasowych nasion (% suchej masy) niektórych ro lin. Substancje zapasowe w % suchej masy
| Nasiona | w glowodany | lipidy | biaáka |
|---|---|---|---|
| pszenica | 75 | 2 | 12 |
| owies | 66 | 8 | 13 |
| fasola | 56 | 1 | 23 |
| groch | 56 | 6 |
Wybierz z tabeli ro lin , w której nasionach najintensywniej zachodzi glukoneogeneza podczas kieákowania. Odpowied( uzasadnij, uwzgl dniaj c skáad substancji zapasowych w nasionach.
Na podstawie danych z tabeli wyja nij, dlaczego w diecie wegetaria skiej osób dorosáych jednym z podstawowych produktów spo*ywczych s nasiona soi i innych ro lin str czkowych.
Rozwój *ab najcz ciej odbywa si w wodzie, gdzie skáadany jest skrzek, z którego rozwijaj si kijanki. Pocz tkowo od*ywiaj si one glonami i szcz tkami ro linnymi, ale z biegiem czasu staj si mi so*ercami. Kijanki stanowi pokarm dla wielu drapie*ników. Czynnikiem bezpo rednio decyduj cym o rozpocz ciu metamorfozy kijanek s hormony tarczycy indukuj ce zmiany metamorficzne w ich tkankach. Dorosáe osobniki wiod ce wodno-l dowy tryb *ycia od*ywiaj si limakami i owadami, same s natomiast pokarmem dla drapie*nych ptaków i ssaków. Na schemacie przedstawiono kolejne etapy rozwoju *aby trawnej.
Uzupeánij poni*sze zdanie tak, aby zawieraáo ono prawdziwe informacje dotycz ce *aby trawnej – podkre l wáa ciwe okre lenia w nawiasach. Z jaj, po zapáodnieniu (zewn trznym / wewn trznym) rozwijaj si kijanki, które przechodz rozwój (prosty / z przeobra*eniem), aby ostatecznie staü si postaci dorosá .
Podaj dwie cechy budowy kijanki, które s przystosowaniem do *ycia w rodowisku wodnym.
Na rysunkach (I i II) przedstawiono dwa planktono*erne kr gowce *yj ce w oceanach. 'ródáo: http://dinoanimals.pl/wp-content/uploads/2013/07/Wieloryb-grenlandzki7.jpg http://pl.wikipedia.org/wiki/Rekin_wielorybi
Podaj, który z rysunków przedstawia rekina wielorybiego. Odpowied( uzasadnij, uwzgl dniaj c cech budowy morfologicznej zwierz cia charakterystyczn dla grupy systematycznej, do której ono nale*y. Rekin wielorybi nr …………, poniewa* ma ….……………….………………………………
Wybierz i podkre l wáa ciwe doko czenie poni*szego zdania podane w nawiasie, a nast pnie uzasadnij odpowied(, odnosz c si do definicji tego zjawiska. Opáywowy ksztaát ciaáa kr gowców oceanicznych przedstawionych na rysunku jest przykáadem (dywergencji / konwergencji), poniewa* ….……..………………………………..
Krew do w troby doprowadzana jest na dwa sposoby: • *yá wrotn w troby (ukáad wrotny), któr páynie krew ze ledziony, *oá dka, trzustki, dwunastnicy i jelit, • t tnic w trobow . W tabeli przedstawiono porównanie dostarczanej krwi do w troby przez *yá wrotn i t tnic w trobow .
| Naczynie krwiono ne | Udziaá krwi dostarczanej do wtroby [%] | Stopie utlenowania krwi [%] |
|---|---|---|
| *yáa wrotna wtroby | 75 | 85 |
| t tnica wtrobowa | 25 | 95 |
Na podstawie tabeli podaj, które z wymienionych naczy dostarcza efektywnie wi cej tlenu do w troby, i okre l, z czego to wynika.
Spo ród poni*ej wymienionych naczy krwiono nych (A–F) wybierz i wypisz – odpowiednio – nazw naczynia krwiono nego: 1. które wyprowadza krew z w troby ……………………………………………………. , 2. którym krew z w troby wpáywa do serca …………………………………………….. .
Na rysunkach przedstawiono mechanizm transportu dwutlenku w gla z tkanek do páuc.
Na podstawie analizy rysunku doko cz opis (1.–3.) drogi dwutlenku w gla z tkanek organizmu do osocza krwi – odnie si do procesów oznaczonych na rysunku cyframi 2 i 3. 1. Dwutlenek w gla wytworzony przez komórki tkanki dyfunduje do naczynia krwiono nego i wnika do erytrocytu.
Na podstawie analizy rysunku podaj inny, ni* oznaczony cyframi 2 i 3, sposób transportu dwutlenku w gla z tkanek do páuc.
Podaj nazwy dwóch struktur widocznych na rysunkach i zbudowanych z nabáonka jednowarstwowego páaskiego oraz okre l znaczenie tej wspólnej cechy ich budowy dla wymiany gazowej w organizmie. Struktury: 1. ……………………...…………… 2. …………………………………………
Na schemacie przedstawiono przemiany biochemiczne zachodz ce w komórkach trzech ró*nych narz dów biegacza podczas sprintu – bardzo intensywnego biegu na krótkich dystansach (do 400 m).
Wypisz ze schematu oznaczenie cyfrowe, które symbolizuje proces glikogenolizy, oraz wymie nazwy wszystkich narz dów, w których ten proces zachodzi.
Na podstawie analizy schematu opisz, na czym polega ró*nica w przemianach mleczanu w komórkach w troby i w komórkach mi nia sercowego organizmu biegacza. W odpowiedzi odnie si do obu narz dów.
(0–1) Na rysunkach A i B przedstawiono dwa hipotetyczne poá czenia mi dzy neuronami przez liczne synapsy. A akson akson akson B akson
Podaj, na którym z rysunków – A czy B – zilustrowano prawidáowe poá czenie dwóch neuronów przez synapsy. Odpowied( uzasadnij, uwzgl dniaj c budow neuronu i kierunek przepáywu impulsu nerwowego. Prawidáowe poá czenie neuronów zilustrowano na rysunku ………………., poniewa* ………
limak to cz ü ucha zawieraj ca czuciowy narz d spiralny – narz d Cortiego, wra*liwy na fale d(wi kowe. Informacje z tego narz du odbiera nerw sáuchowy, który jest cz ci nerwu przedsionkowo- limakowego, przekazuj cego je do mózgowia.
Zapisz litery oznaczaj ce elementy budowy ucha wybrane spo ród A–F, w kolejno ci przemieszczania si fali d(wi kowej: od momentu podra*nienia báony b benkowej do przetworzenia d(wi ku na sygnaáy nerwowe. A. báona podstawna B. kowadeáko C. máoteczek D. narz d spiralny E. okienko owalne F. strzemi czko
Zaznacz rodzaj nerwów, do których nale*y nerw przedsionkowo- limakowy.
(0–1) W komórkach mysich kubków smakowych reaguj cych na smak sáodki wykryto trzy rodzaje biaáek receptorowych, oznaczonych jako: T1R1, T1R2 i T1R3. Aby sprawdziü, które z tych receptorów s odpowiedzialne za odczuwanie sáodkiego smaku, przeprowadzono do wiadczenie na myszach genetycznie zmodyfikowanych. Ka*dej z czterech badanych grup myszy wyciszono inne geny, co ujawniaáo si obecno ci odpowiednio ró*nych rodzajów biaáek receptorowych. Badanym myszom podawano roztwory sacharozy o ró*nym st *eniu i obserwowano cz sto ü ich lizania. Wyniki eksperymentu przedstawiono na wykresie. Krzywe dotycz myszy z obecno ci okre lonych receptorów. 'ródáo: J.M. Berg, J.L. Tymoczko, L. Stryer, Biochemia, Warszawa 2009. Na podstawie wyników eksperymentu sformuáuj wniosek dotycz cy zale*no ci mi dzy obecno ci odpowiednich biaáek receptorowych a odczuwaniem sáodkiego smaku.
Przeciwciaáa s biaákami skáadaj cymi si z czterech áa cuchów polipeptydowych (dwóch lekkich i dwóch ci *kich), a geny, które je koduj , maj specyficzn struktur . Fragmenty pojedynczych polipeptydów tworz cych przeciwciaáo zakodowane s w kilku ró*nych genach, np. w przypadku áa cuchów lekkich s to geny V, J i C. W komórkach linii zarodkowej geny V i J wyst puj w wielu powtórzeniach, przy czym ka*de z nich ró*ni si nieco od pozostaáych. W dojrzaáych limfocytach geny V i J wyst puj pojedynczo lub w niewielkiej liczbie powtórze . Taki sposób zapisu powoduje, *e w organizmie mo*e zostaü wytworzonych ponad 100 milionów ró*nych przeciwciaá. Proces wykorzystania tak zapisanej informacji przez limfocyty nazywany jest rearan*acj genów. Na schemacie przedstawiono procesy prowadz ce do wytworzenia przeciwciaá.
Podaj nazw procesu oznaczonego na schemacie liter X oraz lokalizacj tego procesu zachodz cego w komórce zwierz cej.
Podaj nazwy dwóch procesów przedstawionych na schemacie, które á cznie s odpowiedzialne za tak du* ró*norodno ü wytwarzanych przeciwciaá.
Podaj przykáad sytuacji zdrowotnej, w której nale*y obni*yü poziom przeciwciaá w organizmie czáowieka. Odpowied( uzasadnij, odnosz c si do roli przeciwciaá.
Barwa sier ci u owczarków belgijskich jest zale*na od autosomalnego genu wyst puj cego w populacji w czterech allelach, które w poni*szej tabeli zostaáy uszeregowane wraz z ich malej c dominacj .
| Allel | Allele nad którymi dominuje (dominacja zupeána) | Warunkowany fenotyp |
|---|---|---|
| Aw | ay , at , a | wilczasty |
| ay | at , a | páowy |
| at | a | czarny podpalany |
| a | – | czarny |
Zapisz krzy*ówk psa o genotypie Away oraz suki o genotypie ata. Okre l fenotypy rodzicielskie, a tak*e fenotypy potomstwa z pokolenia F1 i ich stosunek ilo ciowy.
Okre l, czy wilczasty pies mo*e byü potomkiem pary rodzicielskiej, w której zarówno pies, jak i suka maj sier ü páow . Odpowied( uzasadnij, odnosz c si do sposobu dziedziczenia tej cechy.
(0–2) Geny A, B, C i D znajduj si w jednym chromosomie. Na podstawie bada stwierdzono, *e % crossing-over mi dzy tymi genami jest nast puj cy: mi dzy genami: A i B – 45% A i D – 5% C i D – 15% B i C – 25% 1. Zapisz par genów najsilniej ze sob sprz *onych. ……………………………………… 2. Podaj kolejno ü wymienionych genów w chromosomie. …………………………………
Bli(ni ta mog byü albo jednojajowe (monozygotyczne), albo dwujajowe (dizygotyczne).
Wybierz i zaznacz w tabeli odpowied( A lub B, która jest poprawnym doko czeniem poni*szego zdania, oraz jej uzasadnienie spo ród odpowiedzi 1.–3. Klonami mo*na nazwaü bli(ni ta
Wyja nij, uwzgl dniaj c podáo*e genetyczne, dlaczego w razie konieczno ci wykonania przeszczepu dla danej osoby najlepszym dawc byáby bli(niak jednojajowy.
Zaznacz prawidáowe doko czenie poni*szego zdania. Celem przeprowadzonej obserwacji byáo okre lenie struktury populacji W czasie obs erwacji populacji dzikich kaczek policzono i zapisano, ile w ród nich jest pisklt pokrytych pu chem, ile jest osobników máodych majcych ju* pióra konturowe oraz ile jest osobników d orosáych o peánym upierzeniu.
Przedstaw projekt tabeli, w której udokumentujesz dane zebrane podczas tej obserwacji. Uwzgl dnij tylko tytuáy kolumn i wierszy tabeli (bez jej wypeániania).
(0–1) Celem modyfikacji prowadzonych na ro linach u*ytkowych jest uzyskanie dzi ki nim jak najwi kszych korzy ci, np. ekonomicznych. Niektóre nowo wytworzone odmiany ro lin transgenicznych s ju* odporne na niekorzystne warunki rodowiska, takie jak: mróz czy wysokie temperatury, susza czy zasolenie gleby, które do tej pory stanowiáy dla zwykáych ro lin czynniki ograniczaj ce. Wytworzono te* ro liny potrafi ce akumulowaü pierwiastki metali ci *kich z gleby, co daje mo*liwo ü ich usuwania ze rodowiska.
Wyja nij, dlaczego wprowadzenie ureazy bezpo rednio do krwioobiegu czáowieka stanowi dla niego miertelne zagro*enie, ale ureaza zawarta w nasionach dyni nie jest dla czáowieka szkodliwa po ich zjedzeniu. W odpowiedzi uwzgl dnij oba miejsca dziaáania tego enzymu.
Wymienione poni*ej etapy infekcji wirusowej uporz dkuj we wáa ciwej kolejno ci – wpisz w tabel numery 2–5.
| Etapy infekcji wirusowej | Kolejno ü |
|---|---|
| àczenie biaáek wirusowych z materiaáem genetycznym wirusa. | |
| Rozpoznawanie przez czstki wirusa odpowiednich receptorów na powierzchni atakowanej komórki. | 1 |
| Uwalnianie nowych wirionów. | |
| Replikacja materiaáu genetycznego wirusa. | |
| Wnikanie wirionu do wn trza komórki i rozpad kapsydu. |
| soja | 26 | 17 | 37 |
| len | 24 | 36 | 24 |
| rzepak | 19 | 48 | 21 |
| sáonecznik | 1 | 49 | 25 |
Korzystaj c z tekstu, zapisz dwa ró*ne áa cuchy pokarmowe, w których dorosáa *aba 1. konsument I-rz du. 2. konsument II-rz du.
Wyja nij, dlaczego brak jodu w po*ywieniu kijanek mo*e w istotny sposób wpáyn ü na ich metamorfoz w dorosáe *aby.