Arkusz maturalny
Biologia2019CZERWIECformuła 2007POBIERZ
Zadanie 1.
1 pkt(1 pkt)
Ładowanie…
Arkusz maturalny
(1 pkt)
1 p. – za poprawną ocenę i jej uzasadnienie odnoszące się do różnic w wielkości lub stałej sedymentacji rybosomów występujących w cytoplazmie komórek eukariotycznych i rybosomów mitochondrialnych albo odnoszące się do różnic w budowie ich podjednostek. 0 p. – za odpowiedź niespełniającą powyższych wymagań lub za brak odpowiedzi.
• Stwierdzenie jest nieprawdziwe, ponieważ rybosomy w komórce zwierzęcej różnią się wielkością: rybosomy mitochondriów są mniejsze niż rybosomy występujące w cytozolu lub na szorstkiej siateczce śródplazmatycznej. • Stwierdzenie jest fałszywe, ponieważ rybosomy w cytozolu i rybosomy w mitochondriach różnią się stałą sedymentacji (stałą Svedberga).
(1 pkt) Spośród wymienionych cząsteczek i makrocząsteczek wybierz i podkreśl wyłącznie te, które powstają na terenie jądra komórkowego i są z niego eksportowane do cytoplazmy.
1 p. – za podkreślenie właściwych nazw trzech makrocząsteczek powstających na terenie jądra komórkowego. 0 p. – za odpowiedź niespełniającą powyższych wymagań lub za brak odpowiedzi. Poprawna odpowiedź DNA histony mRNA podjednostki rybosomów tRNA
(3 pkt) Na schemacie przedstawiono strukturę i funkcjonowanie łańcucha oddechowego.
Odpowiedź P/F zachowano w układzie oryginalnego arkusza.
1 p. – za poprawne przyporządkowanie lokalizacji kompleksów białkowych łańcucha oddechowego w komórce prokariotycznej i w komórce eukariotycznej. 0 p. – za odpowiedź niespełniającą powyższych wymagań lub za brak odpowiedzi. Poprawna odpowiedź Komórka: A. prokariotyczna – 2 B. eukariotyczna – 5 b) (0–1) Wykazanie związku między działaniem łańcucha Tworzenie informacji oddechowego w mitochondrium a mechanizmem syntezy ATP. (III.2a., I.4a.6)
1 p. – za wykazanie związku uwzględniającego rolę kompleksów białkowych łańcucha oddechowego w wytworzeniu gradientu stężeń protonów H+ w poprzek wewnętrznej błony mitochondrium warunkującego działanie syntazy ATP lub warunkującego syntezę ATP. 0 p. – za odpowiedź niespełniającą powyższych wymagań lub za brak odpowiedzi.
1 p. – za prawidłową ocenę wszystkich trzech informacji. 0 p. – za odpowiedź niespełniającą powyższych wymagań lub za brak odpowiedzi. Poprawna odpowiedź 1 – P, 2 – P, 3 – F;
• Te trzy kompleksy pompują (transportują) jony H+ na drugą stronę błony / do przestrzeni międzybłonowej, wytwarzając w ten sposób gradient (elektrochemiczny) protonów, który umożliwia działanie syntazy ATP. • Z udziałem kompleksów białkowych I, III i IV zachodzi transport aktywny protonów / H+ do przestrzeni międzybłonowej, a powrót protonów z przestrzeni międzybłonowej do matriks warunkuje działanie syntazy ATP. • Przepływ elektronów przez te trzy kompleksy białkowe powoduje wypompowanie protonów z matriks mitochondrialnej i prowadzi do tworzenia się potencjału błonowego. Przepływ protonów z powrotem do matriks przez kanał w syntazie ATP umożliwia syntezę ATP. • Dzięki działalności kompleksów białkowych łańcucha oddechowego możliwe jest zachowanie właściwego gradientu protonów po obu stronach błony, co umożliwia syntezę ATP (z ADP). c) (0–1) Wyjaśnienie działania łańcucha oddechowego i mechanizmu Tworzenie informacji syntezy ATP. (III.2a., I.4a.6)
(2 pkt) Oksydaza polifenolowa jest enzymem, który u roślin odpowiada za brązowienie tkanek po ich mechanicznym uszkodzeniu. Katalizuje ona reakcje, których przebieg wymaga obecności tlenu i pH w zakresie 6–7. Opracowano kilka sposobów powstrzymywania reakcji enzymatycznego brązowienia pokrojonych warzyw i owoców, m.in. przez blanszowanie, polegające na krótkim ogrzaniu produktów spożywczych w temperaturze 75–100 °C, albo przez dodanie kwasu cytrynowego lub substancji wiążących wodę.
2 p. – za poprawne wyjaśnienie działania blanszowania uwzględniające wpływ wysokiej temperatury na denaturację oksydazy polifenolowej powodującą utratę jej właściwości katalitycznych oraz za wyjaśnienie wpływu soku z cytryny uwzględniające obniżenie pH środowiska, w którym działa oksydaza polifenolowa i w konsekwencji – obniżenie aktywności tego enzymu. 1 p. – za poprawne wyjaśnienie uwzględniające tylko wpływ wysokiej temperatury (blanszowania) albo tylko wpływ soku cytrynowego na działanie enzymu. 0 p. – za odpowiedź niespełniającą powyższych wymagań lub za brak odpowiedzi. 1.
• Pod wpływem wysokiej temperatury zostaje zniszczona struktura 3-rzędowa enzymu i traci on aktywność, a więc nie może katalizować reakcji utleniania związków polifenolowych. • Blanszowanie polegające na ogrzaniu produktów do temperatury 75–100oC, wywołuje denaturację oksydazy polifenolowej, w wyniku czego traci ona swoje właściwości katalityczne i nie uczestniczy w reakcji brązowienia tkanek. • W wyniku działania wysokiej temperatury na warzywa, zachodzi zniszczenie struktury przestrzennej oksydazy polifenolowej, w wyniku czego nie katalizuje ona reakcji, które prowadzą do brązowienia tkanek. 2.
• Sok z cytryny, którym spryskuje się warzywa, powoduje zakwaszenie środowiska (pH poniżej 6), co obniża aktywność oksydazy polifenolowej. • Aktywność enzymatyczna oksydazy polifenolowej zależy od pH i jego obniżenie poprzez dodanie kwasu cytrynowego hamuje jej aktywność enzymatyczną. • Optymalnym pH dla aktywności oksydazy polifenolowej jest pH w zakresie 6–7, a obniżenie pH sokiem z cytryny sprawia, że oksydaza polifenolowa nie katalizuje reakcji brązowienia tkanek warzyw. Uwaga: Uznaje się w pkt. 2. Użycie sformułowań dotyczących oksydazy polifenolowej „traci aktywność”, „nie działa”.
(2 pkt) Na schemacie przedstawiono proces asymilacji CO2 oraz przemiany jej produktów zachodzące w komórce mezofilu.
1 p. – za podanie poprawnej nazwy wskazanego na schemacie cyklu fotosyntezy i podanie pełnej nazwy triozy będącej jego produktem (PGAl). 0 p. – za odpowiedź niespełniającą powyższych wymagań lub za brak odpowiedzi. Poprawna odpowiedź Nazwa cyklu: cykl Calvina / cykl Calvina-Bensona Nazwa triozy: aldehyd fosfoglicerynowy / aldehyd 3-fosfoglicerynowy b) (0–1) Opisanie przedstawionych na schemacie procesów Korzystanie z informacji zachodzących w chloroplaście podczas fotosyntezy. (II.1b., I.4a.3,7)
1 p. – za poprawne przedstawienie procesów zachodzących w chloroplaście uwzględniających syntezę glukozo-6P / glukozy / heksosy /cukru sześciowęglowego z nadmiaru PGAl, oraz syntezę skrobi (asymilacyjnej). 0 p. – za odpowiedź niespełniającą powyższych wymagań lub za brak odpowiedzi.
• Z nadmiaru cząsteczek PGAl powstają cząsteczki glukozo-6P, z których w chloroplaście syntetyzowana jest skrobia (asymilacyjna). • Z nadmiaru PGAl powstają cząsteczki glukozy, z których syntezowana jest skrobia.
(1 pkt)
Wyjaśnij, dlaczego w komórkach roślinnych cukry są magazynowane głównie w postaci skrobi, a nie – sacharozy. W odpowiedzi uwzględnij właściwości osmotyczne obu związków.
1 p. – za poprawne wyjaśnienie przyczyny magazynowania przez roślinę skrobi a nie – sacharozy, uwzględniające brak właściwości osmotycznych skrobi w odróżnieniu od sacharozy. 0 p. – za odpowiedź niespełniającą powyższych wymagań lub za brak odpowiedzi.
• Skrobia nie jest osmotycznie czynna, w odróżnieniu od sacharozy, dlatego może być magazynowana bez wpływu na turgor komórki. • Skrobia jest formą nierozpuszczalną węglowodanów, dlatego może być łatwo magazynowana w komórce, w przeciwieństwie do rozpuszczalnej w wodzie sacharozy, która może zmienić turgor komórki. • Sacharoza może zmieniać ciśnienie osmotyczne w cytozolu, a skrobia jest nieczynna osmotycznie, dlatego może być gromadzona w komórce.
(2 pkt) Na schemacie przedstawiono wyniki pięciu wariantów (A–E) doświadczenia, w którym badano wpływ fotoperiodu na zakwitanie dwóch gatunków roślin: dalii – rośliny dnia krótkiego oraz kosaćca – rośliny dnia długiego. Podczas doświadczenia przerywano okres ciemności krótkim oświetlaniem roślin błyskami światła białego (wariant C) lub oświetlaniem roślin błyskami światła czerwonego (R, wariant D), albo oświetlaniem roślin błyskami światła czerwonego i następującymi po nich błyskami światła dalekiej czerwieni (FR, wariant E).
1 p. – za prawidłowe określenie właściwości fotoperiodu koniecznych do zakwitania dalii, odnoszące się do nieprzerwanego okresu ciemności powyżej 12 godzin. 0 p. – za odpowiedź niespełniającą powyższych wymagań lub za brak odpowiedzi
1 p. – za prawidłowe sformułowanie wniosku, uwzględniającego pobudzający wpływ błysków światła czerwonego w ciemności na zakwitanie kosaćca i znoszenie tego efektu przez błyski światła dalekiej czerwieni. 0 p. – za odpowiedź niespełniającą powyższych wymagań lub za brak odpowiedzi.
• Dalia zakwita, gdy nieprzerwany czas trwania okresu ciemności przekracza 12 godzin / trwa dłużej niż 12 godzin / trwa co najmniej 12 godzin. • Badana roślina dnia krótkiego kwitnie, gdy nieprzerwany okres ciemności trwa dłużej niż okres światła. • Dalia jest rośliną dnia krótkiego – nie zakwitnie, gdy okres ciemności będzie trwał krócej niż 12 godzin / gdy będzie przerwany błyskiem światła. Uwaga: Nie uznaje się odpowiedzi nieodnoszących się do wyników wariantów A-–C, np. „długa, nieprzerwana światłem noc”. b) (0–1) Sformułowanie wniosku na podstawie wyników Tworzenie informacji doświadczenia. (III.1a., I.4a.9)
• Błyski światła czerwonego w ciemności powodują zakwitanie kosaćca / badanej rośliny dnia długiego, a błyski światła dalekiej czerwieni znoszą ten efekt. • Błyski światła dalekiej czerwieni w ciemności znoszą efekt błysków światła czerwonego, skutkującego skróceniem czasu nieprzerwanej ciemności i zakwitaniem rośliny dnia długiego/ kosaćca. • Błyski światła czerwonego w ciemności powodują zakwitanie kosaćca / badanej rośliny dnia długiego, a błyski światła dalekiej czerwieni znoszą ten efekt. • Światło czerwone zastosowane podczas długiej nocy stymuluje zakwitanie kosaćca, a zastosowanie po nim dalekiej czerwieni znosi ten efekt.
: Nie uznaje się odpowiedzi opisujących wyniki doświadczenia, np. Zakłócenia okresu ciemności poprzez oświetlanie rośliny błyskami światła czerwonego spowodowało, że roślina zakwitła, a potraktowanie w tym okresie kosaćca światłem dalekiej czerwieni spowodowało brak jego kwitnienia. Nie uznaje się odpowiedzi zbyt ogólnych, np. „Światło czerwone i daleka czerwień wpływają na zakwitanie roślin”.
(2 pkt) Niektóre owady żerujące na roślinach odżywiają się sokiem floemowym. Te owady nakłuwają rurki sitowe za pomocą odpowiednio przystosowanych aparatów gębowych. a) Uzupełnij zdania opisujące łyko (floem) jako tkankę – podkreśl w każdym nawiasie właściwe określenie. Łyko należy do tkanek (twórczych / stałych). Jego elementy przewodzące – rurki sitowe są zbudowane z komórek (żywych / martwych). Podobnie jak drewno, łyko jest tkanką (jednorodną / niejednorodną). b) Określ, z jakiego powodu sok floemowy jest wartościowym pokarmem dla tych owadów.
1 p. – za podkreślenie wszystkich trzech właściwych określeń. 0 p. – za odpowiedź niespełniającą powyższych wymagań lub za brak odpowiedzi. Poprawna odpowiedź Łyko należy do tkanek (twórczych / stałych). Jego elementy przewodzące – rurki sitowe zbudowane są z komórek (żywych / martwych). Podobnie jak drewno, łyko jest tkanką (jednorodną / niejednorodną). b) (0–1) Wykazanie związku między składem soku floemowego Tworzenie informacji tkanki przewodzącej a sposobem odżywiania się niektórych owadów. (III.2a., I.4a.7)
1 p. – za poprawną odpowiedź odnoszącą się do obecności cukrów lub do obecności związków organicznych wytworzonych w procesie fotosyntezy. 0 p. – za odpowiedź niespełniającą powyższych wymagań lub za brak odpowiedzi.
Sok floemowy jest wartościowym pokarmem dla zwierząt, ponieważ zawiera: • substancje odżywcze: cukry (aminokwasy i białka). • związki organiczne wytworzone przez roślinę jako wtórne produkty fotosyntezy. • głównie sacharozę, która jest dla nich źródłem cukrów prostych. Uwaga Nie uznaje się odpowiedzi błędnych, np. zawierających informacje o glukozie w soku floemowym oraz odpowiedzi ogólnych, np. że sok floemowy że jest bogaty w substancje odżywcze / wartościowe związki organiczne.
(2 pkt) Do komórek tkanki łącznej należą m.in.: fibroblasty, plazmocyty, osteoblasty, chondrocyty, makrofagi oraz komórki mezenchymalne tworzące tkankę łączną zarodkową.
Uzupełnij tabelę opisującą funkcje wybranych komórek tkanki łącznej – wpisz właściwe nazwy tych komórek wybrane spośród wymienionych powyżej.
| Lp | Pełnione funkcje | Nazwa komórek |
|---|---|---|
| 1. | Produkcja składników istoty międzykomórkowej, np. kolagenu w tkance łącznej właściwej. | |
| 2. | Fagocytoza i wydzielanie substancji biologicznie czynnych wpływających na inne komórki. | |
| 3. | Produkcja immunoglobulin (przeciwciał). | |
| 4. | Produkcja składników organicznych kości. |
2 p. – za poprawne wypełnienie wszystkich czterech wierszy tabeli. 1 p. – za poprawne wypełnienie trzech lub dwóch wierszy tabeli. 0 p. – za odpowiedź niespełniającą powyższych wymagań lub za brak odpowiedzi. Prawidłowe odpowiedzi Pełnione funkcje Nazwa komórki 1. Produkcja składników istoty międzykomórkowej. np. fibroblasty kolagenu w tkance łącznej właściwej. 2. Fagocytoza, wydzielanie substancji biologicznie makrofagi czynnych wpływających na inne komórki. 3. Produkcja immunoglobulin (przeciwciał). plazmocyty 4. Produkcja składników organicznych kości. osteoblasty
(1 pkt) Zaprojektuj tabelę, umożliwiającą porównanie budowy trzech wymienionych rodzajów włosowatych naczyń krwionośnych pod względem ciągłości błony podstawnej i ciągłości śródbłonka. Opisz nagłówki wierszy i kolumn tabeli. Nie wypełniaj tabeli.
1 p. – za poprawne zaprojektowanie i opisanie nagłówków wszystkich wierszy i kolumn w tabeli, porównującej właściwości trzech rodzajów naczyń włosowatych pod względem ciągłości błony podstawnej i śródbłonka. 0 p. – za odpowiedź niespełniającą powyższych wymagań lub za brak odpowiedzi.
Rodzaj naczynia włosowatego Ciągłość błony podstawnej Ciągłość śródbłonka o ciągłej ścianie o ścianie okienkowej o ścianie nieciągłej / zatokowe lub Ciągłość Rodzaj naczynia włosowatego błony podstawnej śródbłonka o ciągłej ścianie o ścianie okienkowej o ścianie nieciągłej / zatokowe Uwaga: Uznaje się odpowiedź, w której w tabeli są odwrócone wiersze i kolumny.
(2 pkt)
Określ, przez który z wymienionych typów włosowatych naczyń krwionośnych transport substancji jest najbardziej selektywny, a przez który – mogą przenikać związki wielkocząsteczkowe lub migrować całe komórki. W każdym przypadku odpowiedź uzasadnij, odwołując się do informacji przedstawionych w tekście. 1. Najbardziej selektywny transport umożliwiają naczynia o ścianie ....................................... , ponieważ ...................................................................................................................................... 2. Związki wielkocząsteczkowe lub całe komórki mogą przenikać przez naczynia o ścianie ..................................................... , ponieważ ...............................................................
2 p. – za wskazanie naczyń włosowatych ciągłych – jako najbardziej selektywnych w transporcie substancji ze względu na udział transporterów białkowych i wskazanie naczyń zatokowych – jako najmniej selektywnych, wraz z uzasadnieniami odnoszącymi się do budowy obu rodzajów naczyń. 1 p. – za poprawne określenie roli jednego z naczyń wraz z uzasadnieniem. 0 p. – za odpowiedź niespełniającą powyższych wymagań lub za brak odpowiedzi.
1. Najbardziej selektywny transport umożliwiają naczynia o ścianie ciągłej, ponieważ ich komórki ściśle do siebie przylegają / śródbłonek jest najbardziej szczelny i substancje mogą być transportowane jedynie przy udziale transporterów białkowych. 2. Związki wielkocząsteczkowe lub całe komórki mogą swobodnie przenikać przez naczynia o ścianie nieciągłej, ponieważ między komórkami znajdują się luki / przerwy / pory, a błona podstawna jest również nieciągła lub jej nie ma.
(1 pkt)
Wykaż związek między występowaniem naczyń włosowatych o ścianie okienkowej w kłębuszkach nerkowych a zachodzącym w nich procesem filtracji krwi.
1 p. – za poprawne wykazanie związku między występowaniem w kłębuszku nerkowym naczyń o ścianie okienkowej, a zachodzącym w nich procesem filtracji krwi, odnoszącym się do zapobiegania przenikaniu z krwi elementów morfotycznych i substancji wielkocząsteczkowych. 0 p. – za odpowiedź niespełniającą powyższych wymagań lub za brak odpowiedzi.
• Dzięki takiej budowie do moczu pierwotnego nie przechodzą elementy morfotyczne krwi i związki wielkocząsteczkowe (białka osocza), a przenika woda wraz z rozpuszczonymi w niej różnymi substancjami (drobnocząsteczkowymi). • Ten rodzaj nabłonka zapewnia częściową przepuszczalność dla mniejszych cząsteczek podczas filtracji krwi. Naczynia o ścianie ciągłej uniemożliwiałyby to, a przez naczynia o ścianie nieciągłej przenikałyby nawet elementy morfotyczne krwi.
(2 pkt) a) Na podstawie tekstu i własnej wiedzy uzupełnij tabelę tak, aby prawidłowo przedstawiała przynależność systematyczną pszczoły miodnej (Apis mellifera). b) Oceń, czy poniższe informacje dotyczące cyklu rozwojowego pszczoły miodnej są prawdziwe.
| Nr | Stwierdzenie | P | F |
|---|---|---|---|
| 1 | W cyklu rozwojowym pszczół występuje rozwój złożony z przeobrażeniem niezupełnym. | ||
| 2 | Trutnie są haploidalne, natomiast królowa i robotnice mają w komórkach ciała diploidalny zestaw chromosomów. |
1 p. – za poprawne uzupełnienie wszystkich wierszy tabeli. 0 p. – za odpowiedź niespełniającą powyższych wymagań lub za brak odpowiedzi. Poprawna odpowiedź Typ stawonogi / Arthropoda Gromada owady / Insecta Rząd błonkoskrzydłe Rodzina pszczołowate / Apidae Rodzaj pszczoła / Apis Gatunek pszczoła miodna / Apis mellifera b) (0–1) Wiadomości i rozumienie Opisanie cyklu rozwojowego pszczoły miodnej. (I.1b.9)
1 p. – za prawidłową ocenę wszystkich trzech informacji. 0 p. – za odpowiedź niespełniającą powyższych wymagań lub za brak odpowiedzi. Poprawna odpowiedź 1 – F 2 – P 3 – P
(2 pkt)
Podaj nazwy tych elementów budowy pszczoły (tkanek lub narządów), dzięki którym 1. składniki odżywcze z układu pokarmowego dostarczane są do komórek ciała pszczoły: 2. następuje wymiana gazowa między komórkami ciała pszczoły a powietrzem
2 p. – za podanie poprawnych nazw: tkanki odpowiadającej za transport substancji odżywczych oraz narządu przeprowadzającego wymianę gazową u pszczoły. 1 p. – za podanie poprawnej nazwy tkanki odpowiadającej za transport substancji odżywczych albo podanie nazwy narządu przeprowadzającego wymianę gazową u pszczoły. 0 p. – za odpowiedź niespełniającą powyższych wymagań lub za brak odpowiedzi. Poprawne odpowiedzi 1. hemolimfa 2. tracheole / tchawki / system tchawek
(1 pkt)
Wyjaśnij, dlaczego w wyniku zjawiska masowego ginięcia pszczół zagrożone są plony niektórych roślin uprawnych, np. rzepaku.
1 p. – za wyjaśnienie wskazujące pszczoły jako głównych zapylaczy kwiatów rzepaku, dzięki którym rzepak wytwarza nasiona i wskazanie, że brak pszczół obniża plonowanie rzepaku. 0 p. – za odpowiedź niespełniającą powyższych wymagań lub za brak odpowiedzi.
• Pszczoły są głównymi zapylaczami kwiatów rzepaku, dzięki którym rośliny wytwarzają nasiona, dlatego brak zapylaczy spowoduje spadek plonów. • Pszczoły zapylają kwiaty rzepaku, dzięki którym rośliny wytwarzają nasiona, dla których uprawia się rzepak, dlatego brak pszczół spowoduje spadek plonowania.
(2 pkt) Oskórek stawonogów, zwłaszcza owadów i pajęczaków, jest zbudowany z dwóch warstw: cienkiej warstwy zewnętrznej i znacznie grubszej warstwy wewnętrznej. W warstwie zewnętrznej występują woski, lipoproteiny i polifenole, a w warstwie wewnętrznej – głównie chityna i sklerotyna, która jest białkiem utwardzającym tę warstwę.
Określ, odwołując się do substancji budujących oskórek i ich właściwości, w jaki sposób chroni on owady przed 1. wysychaniem: ......................................................................................................................... 2. urazami mechanicznymi: ......................................................................................................
2 p. – za poprawne wykazanie związku budowy chemicznej warstwy zewnętrznej i wewnętrznej oskórka z pełnieniem funkcji ochronnych. 1 p. – za poprawne wykazanie związku budowy chemicznej jedynie warstwy zewnętrznej lub jedynie warstwy wewnętrznej oskórka z pełnieniem funkcji ochronnych. 0 p. – za odpowiedź niespełniającą powyższych wymagań lub za brak odpowiedzi.
Ochrona przed: 1. wysychaniem – w jego zewnętrznej warstwie występują woski i lipoproteiny, które są hydrofobowe / nieprzepuszczalne dla wody. 2. urazami mechanicznymi • grubsza warstwa oskórka zawiera odporną na rozciąganie chitynę i twardą sklerotynę. • twarda wewnętrzna warstwa oskórka zbudowana z chityny i sklerotyny.
(3 pkt) Na diagramie przedstawiono zawartość procentową poszczególnych azotowych produktów przemiany materii w moczu wydalanym przez gady, które w różnym stopniu są związane ze środowiskiem wodnym.
1 p. – za poprawne podanie trzech nazw azotowych produktów przemiany materii wydalanych przez wskazane gady. 0 p. – za odpowiedź niespełniającą powyższych wymagań lub za brak odpowiedzi. Poprawna odpowiedź amoniak mocznik kwas moczowy b) (0–1) Określenie funkcji błon płodowych w rozwoju zarodka Wiadomości i rozumienie gadów – podanie nazwy opisanej błony płodowej. (I.4a.8,9)
1 p. – za poprawne podanie nazwy błony płodowej. 0 p. – za odpowiedź niespełniającą powyższych wymagań lub za brak odpowiedzi. Poprawna odpowiedź omocznia c) (0–1) Wyjaśnienie przyczyny różnicy w proporcjach wydalanych Tworzenie informacji azotowych produktów przemiany materii u żółwi żyjących w różnych warunkach środowiska. (III.2a., I.3b.3)
1 p. – za poprawne wyjaśnienie, uwzględniające mniejszą dostępność wody w środowisku życia żółwia pustynnego, w porównaniu do środowiska życia żółwia błotnego, oraz konieczność oszczędnej gospodarki wodnej u żółwia pustynnego i w konsekwencji wydalanie głównie kwasu moczowego. 0 p. – za odpowiedź niespełniającą powyższych wymagań lub za brak odpowiedzi.
• Wydalanie kwasu moczowego w mniejszym stopniu niż wydalanie mocznika, przyczynia się do utraty wody z organizmu, dlatego żółw pustynny, żyjący w środowisku ubogim w wodę, wydala głównie kwas moczowy, a żółw błotny żyjący w środowisku o większej dostępności wody – mocznik. • Żółw pustynny żyje w środowisku o mniejszej dostępności wody niż żółw błotny, dlatego, wydalając przede wszystkim kwas moczowy, nie zużywa wody na rozcieńczanie mocznika, jak w przypadku żółwia błotnego. • Żółw błotny żyje w środowisku o większej dostępności wody niż żółw pustynny i nie ma potrzeby prowadzenia tak oszczędnej gospodarki wodnej jak żółwie pustynne. Dlatego wydala przede wszystkim mocznik, wraz z którym tracone są większe ilości wody, a jednocześnie jest to proces bardziej oszczędny energetycznie.
(1 pkt) W tabeli przedstawiono przykłady organizmów heterotroficznych i rodzaje pokarmu, którymi się one żywią.
Uzupełnij tabelę – wpisz po jednej nazwie enzymu kluczowego dla trawienia danego pokarmu, wybraną spośród wymienionych. maltaza celulaza chitynaza amylaza lakaza (ułatwia rozkład ligniny)
| Organizmy | Pokarm | Enzym |
|---|---|---|
| płazy | owady | |
| grzyby saprotroficzne | drewno pni drzew | |
| bakterie symbiotyczne w żołądku szarańczy | liście roślin |
1 p. – za poprawne wpisanie w tabeli nazw wszystkich trzech enzymów. 0 p. – za odpowiedź niespełniającą powyższych wymagań lub za brak odpowiedzi. Poprawna odpowiedź Organizmy Pokarm Enzym płazy owady chitynaza grzyby saprotroficzne drewno pni drzew lakaza (celulaza) bakterie symbiotyczne w żołądku szarańczy liście roślin celulaza
(1 pkt) U głowonogów wykształciły się oczy, które mają podobną budowę i funkcjonują podobnie jak oczy ryb. Oczy głowonogów powstają jako uwypuklenie naskórka głowy, a oczy kręgowców – jako uwypuklenie śródmózgowia. Na podstawie tekstu określ, czy oczy głowonogów i oczy ryb są narządami analogicznymi, czy – homologicznymi. Odpowiedź uzasadnij.
1 p. – za poprawne określenie rodzaju narządów i prawidłowe uzasadnienie odwołujące się do funkcji narządów oraz ich pochodzenia z różnych struktur zarodka. 0 p. – za odpowiedź niespełniającą powyższych wymagań lub za brak odpowiedzi. Przykładowa odpowiedź Są to narządy analogiczne, ponieważ pełnią taką samą funkcję w środowisku, (mają podobną budowę), ale różnią się pochodzeniem: u głowonogów – powstały z uwypuklenia naskórka natomiast u ryb – ze śródmózgowia.
(2 pkt)
Podaj nazwę 1. szlaku metabolicznego, na który w całości składają się przemiany oznaczone 2. związku powstającego z pirogronianu w komórkach mięśni szkieletowych w procesie
2 p. – za podanie prawidłowej nazwy szlaku metabolicznego oznaczonego na schemacie literami A i B oraz podanie nazwy związku powstającego z pirogronianu w komórkach mięśniowych podczas niedoboru tlenu. 1 p. – za podanie prawidłowej nazwy szlaku metabolicznego oznaczonego na schemacie literami A i B lub za podanie prawidłowej nazwy związku powstającego z pirogronianu w komórkach mięśniowych podczas niedoboru tlenu. 0 p. – za odpowiedź niespełniającą powyższych wymagań lub za brak odpowiedzi. Poprawne odpowiedzi 1. glikoliza 2. mleczan / kwas mlekowy
(2 pkt) Na podstawie przedstawionych informacji określ, do czego wykorzystywane są cząsteczki glukozy uwolnione z glikogenu 1. zmagazynowanego w wątrobie: ……………………………………….………..….…….… 2. zmagazynowanego w komórkach mięśniowych:….………………….……………………
2 p. – za poprawne przedstawienie roli glikogenu wątrobowego oraz roli glikogenu mięśniowego jako źródła glukozy będącej substratem oddychania tlenowego lub w przypadku glikogenu wątrobowego – jako źródła energii dla komórek wątroby i innych komórek w organizmie, a w przypadku glikogenu mięśniowego – źródła energii wyłącznie dla komórek mięśniowych. 1 p. – za poprawne przedstawienie roli glikogenu wątrobowego albo przedstawienie roli glikogenu mięśniowego w organizmie człowieka. 0 p. – za odpowiedź niespełniającą powyższych wymagań lub za brak odpowiedzi.
Wykorzystanie cząsteczek glukozy uwolnionych z glikogenu: 1. zmagazynowanego w wątrobie – służy do wytworzenia glukozy / jest rozkładany do glukozy, która staje się materiałem energetycznym dla komórek wątroby i innych komórek organizmu (transportowana jest przez krew). 2. zmagazynowanego w komórkach mięśniowych – jest rozkładany do glukozy i wykorzystany jako materiał energetyczny tylko przez komórki mięśniowe.
(2 pkt) Astma oskrzelowa to choroba objawiająca się nawracającymi atakami silnego kaszlu wywołanymi zwężeniem dróg oddechowych (skurczem oskrzeli). W mięśniu sercowym i w mięśniach gładkich dróg oddechowych zlokalizowane są β-adrenoreceptory (receptory adrenaliny). Ich aktywacja powoduje rozszerzenie oskrzeli, a także przyśpiesza bicie serca i zwiększa siłę jego skurczu. Do leków stosowanych w leczeniu astmy należy salbutamol, który jest agonistą β-adrenoreceptorów, tzn. powoduje ich aktywację. Salbutamol może być podawany drogą doustną, np. w postaci syropu, lub drogą wziewną (inhalacje).
2 p. – za poprawne uzasadnienie terapeutycznego działania salbutamolu w leczeniu astmatyków uwzględniające rozszerzenie oskrzeli i jego szybsze działanie oraz za uzasadnienie mniejszych skutków ubocznych przy podawaniu drogą wziewną, a nie – doustną. 1 p. – za poprawne uzasadnienie terapeutycznego działania salbutamolu w leczeniu astmy albo za uzasadnienie jego mniejszych skutków ubocznych przy poddawaniu drogą wziewną. 0 p. – za odpowiedź niespełniającą powyższych wymagań lub za brak odpowiedzi.
1. Działanie terapeutyczne salbutamolu: • U chorych na astmę występuje skurcz oskrzeli, dlatego można stosować salbutamol, ponieważ rozszerza on oskrzela. • U chorych na astmę lek aktywuje β-adrenoreceptory, co powoduje rozszerzenie oskrzeli i w konsekwencji ułatwia astmatykom oddychanie. 2. Zmniejszenie skutków ubocznych działania salbutamolu: • Podawany drogą wziewną szybciej dociera do oskrzeli i może tam działać bezpośrednio. • Przyspiesza pracę serca, co może powodować np. nadciśnienie, dlatego lepiej nie podawać go drogą doustną.
(2 pkt) Fibryna (włóknik) jest składnikiem nie tylko skrzepów powstających w procesie krzepnięcia krwi, lecz także np. blaszek miażdżycowych odkładających się w naczyniach krwionośnych. Zamianę nierozpuszczalnej fibryny w rozpuszczalne fibrynopeptydy katalizuje enzym plazmina, która powstaje z nieaktywnego plazminogenu występującego w osoczu krwi. Przekształcenie plazminogenu w aktywną plazminę następuje dzięki wydzielanemu przez komórki śródbłonka enzymowi – proteazie serynowej, która jest tkankowym aktywatorem plazminogenu. Obecnie metodami biotechnologii produkowane są rekombinowane aktywatory plazminogenu, które mogą być podawane dożylnie w leczeniu niektórych chorób.
1 p. – za poprawne wyjaśnienie uwzględniające przyczynę – zastosowane aktywatory plazminogenu powodują przejście plazminogenu w aktywną plazminę, mechanizm – plazmina katalizuje zamianę nierozpuszczalnej fibryny w fibrynopeptydy w skrzepach lub blaszkach miażdżycowych i skutek – utrzymanie płynności krwi / zapobieganie tworzenia skrzepów lub blaszki miażdżycowej. 0 p. – za odpowiedź niespełniającą powyższych wymagań lub za brak odpowiedzi.
1 p. – za poprawne określenie przyczyny dożylnego, a nie – doustnego, podawania rekombinowanych aktywatorów plazminogenu, uwzględniające możliwość jego strawienia w przewodzie pokarmowym. 0 p. – za odpowiedź niespełniającą powyższych wymagań lub za brak odpowiedzi.
• Przy zastosowaniu tego leku krew utrzymana jest w stanie płynnym, a jeśli powstanie w naczyniach krwionośnych skrzep utrudniający przepływ krwi ulega on rozpuszczeniu, gdyż plazmina powoduje przejście nierozpuszczalnej fibryny w rozpuszczalne fibrynopeptydy i naczynia stają się drożne. • Stosowanie tego leku pozwala na uniknięcie zatoru w naczyniu krwionośnym, gdyż lek ten powoduje przekształcenie plazminogenu w plazminę, która katalizuje zamianę występującej w skrzepach nierozpuszczalnej fibryny w rozpuszczalne fibrynopeptydy, co w konsekwencji udrażnia naczynia wieńcowe serca. • Ponieważ zmiana plazminogenu w plazminę katalizuję zamianę nierozpuszczalnej fibryny w rozpuszczalne firbrynopeptydy, powodując w ten sposób rozpuszczenie blaszki miażdżycowej i rozszerzenie światła naczyń wieńcowych. b) (0–1) Określenie sposobu wykorzystania opisanej metody Tworzenie informacji biotechnologii. (III.2a., I.4a.22)
• Lek musi być podawany do krwiobiegu / dożylnie, ponieważ droga doustna jest niemożliwa do wykorzystania, gdyż jest to enzym – białko, które mogłoby ulec strawieniu w przewodzie pokarmowym człowieka. • Podawany lek jest białkiem / enzymem i podawany doustnie mógłby być strawiony w przewodzie pokarmowym. Uwaga: Nie uznaje się odpowiedzi dotyczącej szybszego transportu leku przez krew w przypadku dożylnego podania, ponieważ podanie doustne nie spowoduje wolniejszego działania leku tylko jego strawienie.
(3 pkt) Przyjmowanie pokarmów i gospodarka zasobami energetycznymi pozostają pod kontrolą układu nerwowego i hormonalnego. Szczególne znaczenie mają tu dwa antagonistycznie działające ośrodki pokarmowe: ośrodek głodu i ośrodek sytości zlokalizowane w podwzgórzu – części mózgowia. Na czynności ośrodków głodu i sytości wpływa wiele różnych sygnałów, m.in. obniżenie poziomu glukozy we krwi pobudza ośrodek głodu, a wzrost poziomu glukozy we krwi – pobudza ośrodek sytości. Na schemacie przedstawiono powiązania między niektórymi narządami człowieka. Linią przerywaną zaznaczono działanie hormonów, a linią ciągłą – bezpośredni wpływ układu nerwowego.
1 p. – za podanie poprawnej nazwy narządu oznaczonego na schemacie literą X. 0 p. – za odpowiedź niespełniającą powyższych wymagań lub za brak odpowiedzi. Poprawna odpowiedź trzustka b) (0–1) Wyjaśnienie mechanizmu działania ośrodków głodu i sytości Tworzenie informacji podczas stresu. (III.2a., I.4a.2,10)
1 p. – za poprawne wyjaśnienie uwzględniające wydzielanie podczas stresu adrenaliny, która powoduje rozkład glikogenu w wątrobie lub wydzielanie glukagonu pod wpływem adrenaliny, co powoduje wzrost poziomu glukozy we krwi, i w efekcie powoduje pobudzenie ośrodka sytości. 0 p. – za odpowiedź niespełniającą powyższych wymagań lub za brak odpowiedzi.
1 p. – za zaznaczenie prawidłowego dokończenia zdania. 0 p. – za odpowiedź niespełniającą powyższych wymagań lub za brak odpowiedzi. Poprawna odpowiedź B.
• W sytuacji stresowej w organizmie człowieka wydzielana jest adrenalina (z rdzenia nadnerczy), która powoduje rozkład glikogenu w wątrobie, co z kolei powoduje wzrost poziomu glukozy w krwi. Podwyższony poziom glukozy we krwi pobudza ośrodek sytości i człowiek nie odczuwa głodu / w mniejszym stopniu odczuwa głód. • Pod wpływem stresu we krwi wzrasta poziom adrenaliny, która pobudza wydzielanie glukagonu (przez komórki trzustki), który z kolei powoduje wzrost poziomu glukozy we krwi, co pobudza ośrodek sytości.
: Nie uznaje się odpowiedzi niepełnych, np. bez odniesienia do pobudzenia ośrodka sytości, np. „Podczas stresu nie odczuwa się głodu, ponieważ podwzgórze pobudza przez nerwy trzewne rdzeń nadnerczy do wydzielania adrenaliny, która to pobudza komórki alfa trzustki do wydzielania glukagonu, który wspomaga wytwarzanie w wątrobie glukozy dzięki czemu czujemy sytość”. lub zbyt ogólnych, np. .”Podczas stresu wzrasta ilość glukozy, a to pobudza ośrodek sytości, co skutkuje tym, że nie odczuwamy głodu”. c) (0–1) Określenie lokalizacji ośrodków głodu i sytości w mózgowiu Wiadomości i rozumienie człowieka. (PP I.1a.1,2)
(2 pkt) Do zakażenia człowieka wścieklizną dochodzi wskutek kontaktu ze śliną zakażonego zwierzęcia, np. podczas pogryzienia przez takie zwierzę. Pacjentom głęboko pokąsanym przez
Odpowiedź P/F zachowano w układzie oryginalnego arkusza.
1 p. – za poprawne wyjaśnienie uwzględniające uzasadnienie zarówno podawania choremu surowicy zawierającej gotowe przeciwciała wywołującej odporność bierną, jak i szczepionki powodującej wytwarzanie przeciwciał przez organizm wywołującej odporność czynną. 0 p. – za odpowiedź niespełniającą powyższych wymagań lub za brak odpowiedzi. Przykładowa odpowiedź • Podanie surowicy osobom potencjalnie zakażonym wirusem wścieklizny wywołuje odporność bierną, gdyż podaje się zawarte w niej przeciwciała (pochodzące spoza organizmu), natomiast • podanie szczepionki osobom potencjalnie zakażonym wirusem wścieklizny wywołuje odporność czynną, ponieważ organizm chorego sam wytwarza przeciwciała. b) (0–1) Zinterpretowanie reakcji odpornościowych zachodzących Tworzenie informacji w organizmie człowieka podczas uodparniania bierno- -czynnego (PP III.2a.,I.1c.6, 4b.8).
1 p. – za prawidłową ocenę wszystkich trzech informacji. 0 p. – za odpowiedź niespełniającą powyższych wymagań lub za brak odpowiedzi. Poprawna odpowiedź 1. – F, 2. – F, 3. – P.
(2 pkt) Poniżej przedstawiono schematycznie dwa przykłady zestawów alleli trzech genów i ich położenie w chromosomach homologicznych. W wyniku rekombinacji, zachodzącej podczas mejozy, mogą powstawać różne układy alleli tych genów. a) Dla każdego przykładu podaj nazwę procesu zachodzącego w czasie mejozy, dzięki któremu w gametach może wystąpić osiem różnych kombinacji alleli wyszczególnionych genów. b) Zapisz dwa najrzadziej pojawiające się układy alleli na chromosomach z przykładu 1. w wytwarzanych gametach.
1 p. – za podanie poprawnych nazw procesów warunkujących wytwarzanie gamet różniących się składem alleli wyszczególnionych genów przez osobnika 1. i osobnika 2. 0 p. – za odpowiedź niespełniającą powyższych wymagań lub za brak odpowiedzi. Poprawna odpowiedź Przykład 1.: crossing-over Przykład 2.: losowa segregacja /niezależne rozchodzenie się chromosomów Uwaga: Nie uznaje się zbyt ogólnej odpowiedzi „rekombinacja” w odniesieniu do przykładu 1. lub 2., ponieważ w obu przypadkach chodzi o procesy prowadzące do rekombinacji genetycznej. b) (0–1) Na podstawie schematu określenie najrzadziej Korzystanie z informacji występującego układu trzech alleli powstałego na skutek crossing-over. (II.2a., I.4b.24)
1 p. – za wypisanie obu właściwych układów alleli. 0 p. – za odpowiedź niespełniającą powyższych wymagań lub za brak odpowiedzi. Poprawna odpowiedź Gamety: 1. AbD 2 aBd lub 1 aBd 2. AbD
(2 pkt) Na schemacie przedstawiono proces replikacji DNA w obrębie pojedynczych widełek replikacyjnych. a) Wyjaśnij, dlaczego synteza komplementarnych nici polinukleotydowych przebiega w inny sposób wzdłuż nici A niż wzdłuż nici B. b) Wymienionym poniżej nazwom enzymów (1.–3.) przyporządkuj spośród A–D funkcję, jaką pełni każdy z nich podczas replikacji. A. Łączenie kolejnych nukleotydów w łańcuch polinukleotydowy komplementarny do matrycy pojedynczej nici DNA. B. Katalizowanie powstawania wiązań fosfodiestrowych łączących fragmenty Okazaki. C. Rozplatanie helisy i rozrywanie wiązań wodorowych między nićmi w cząsteczce DNA, co umożliwia rozpoczęcie procesu replikacji. D. Usuwanie starterów RNA z nici. 1. ligaza DNA …….……. 2. polimeraza DNA ………..... 3. helikaza DNA ……...…..
1 p. – za poprawne wyjaśnienie uwzględniające różne kierunki komplementarnych nici w cząsteczce DNA i kierunek dobudowywania nukleotydów przez polimerazę oraz wynikającą z tego konieczność syntezy jednej nici w sposób ciągły a drugiej w sposób nieciągły. 0 p. – za odpowiedź niespełniającą powyższych wymagań lub za brak odpowiedzi.
1 p. – za prawidłowe przyporządkowanie funkcji do wszystkich trzech enzymów. 0 p. – za odpowiedź niespełniającą powyższych wymagań lub za brak odpowiedzi. Poprawna odpowiedź 1. – B, 2. – A, 3.– C
• Nukleotydy są dołączane przez polimerazę wyłącznie do końca 3’, dlatego nić komplementarna do nici A dobudowywana jest w kierunku zgodnym z przesuwaniem się widełek replikacyjnych, natomiast nić komplementarna do nici B rośnie w kierunku przeciwnym do ruchu widełek replikacyjnych w postaci krótkich, oddzielnych odcinków (tzw. fragmentów Okazaki), syntetyzowanych przez polimerazę DNA w kierunku od końca 5' do końca 3', które muszą zostać połączone. • Nowa nić komplementarna do nici B wydłuża się w kierunku przeciwnym do ruchu widełek replikacyjnych, w postaci krótkich, oddzielnych odcinków (tzw. fragmentów Okazaki), syntetyzowanych przez polimerazę DNA w kierunku od końca 5' do końca 3', które muszą zostać połączone. natomiast wzdłuż nici A polimeraza może przesuwać się w kierunku rozcinania widełek replikacyjnych. b) (0–1) Opisanie procesu replikacji DNA – określenie funkcji Wiadomości i rozumienie enzymów uczestniczących w tym procesie. (I.4b.15,19)
(2 pkt) Na rysunku przedstawiono budowę cząsteczki tRNA.
2 p. – za poprawny opis roli obu elementów budowy tRNA: ramienia akceptorowego w przyłączaniu aminokwasu oraz roli antykodonu w rozpoznaniu kodonu w mRNA. 1 p. – za poprawny opis roli jednego elementu budowy tRNA – ramienia akceptorowego w przyłączaniu aminokwasu albo ramienia antykodonowego w rozpoznaniu kodonu w mRNA. 0 p. – za odpowiedź niespełniającą powyższych wymagań lub za brak odpowiedzi.
1. ramię akceptorowe cząsteczki tRNA – jest miejscem przyłączenia odpowiedniego aminokwasu, który będzie transportowany na rybosom. 2. ramię antykodonowe cząsteczki tRNA – znajduje się na nim antykodon umożliwiający rozpoznanie kodonu w mRNA, co umożliwia włączenie przenoszonego aminokwasu do tworzonego polipeptydu.
: Uznaje się określenia: • element budowy: ramię akceptorowe / sekwencja CCA / specjalna sekwencja nukleotydów na końcu 3’ + funkcja: przyłączenie odpowiedniego aminokwasu potrzebnego do syntezy polipeptydów (białek) • element budowy: antykodon / ramię antykodonowe z nukleotydami komplementarnymi do kodonu + funkcja: włączenie aminokwasu do syntetyzowanego polipeptydu zgodnie z zapisem na mRNA)
(2 pkt) U pomidorów barwa owoców oraz owłosienie łodyg są warunkowane przez allele dwóch A – allel dominujący warunkujący owoce purpurowe, a – allel recesywny warunkujący owoce czerwone, B – allel dominujący warunkujący występowanie włosków na łodydze, b – allel recesywny warunkujący brak włosków na łodydze (łodygę gładką). ۯ۰ Skrzyżowano ze sobą podwójnie hetrozygotyczne pomidory o genotypie . ܉܊
Określ, jakie fenotypy wystąpią wśród roślin potomnych w pierwszym pokoleniu, i podaj ich stosunek liczbowy. Zapisz krzyżówkę genetyczną (szachownicę Punnetta), stosując oznaczenia alleli podane w tekście.
zadania genetycznego –zapisanie krzyżówki Tworzenie informacji dwugenowej dotyczącej alleli sprzężonych i określenie stosunku fenotypów. (III.2c., I.4b.17).
2 p. – za poprawne zapisanie krzyżówki genetycznej oraz podanie właściwych fenotypów i ich stosunku fenotypowego. 1 p. – za poprawne zapisanie tylko krzyżówki 0 p. – za odpowiedź niespełniającą powyższych wymagań lub za brak odpowiedzi. Poprawna odpowiedź AB ab AB AB/AB AB/ab ab AB/ab Ab/ab Fenotypy roślin potomnych i ich stosunek: rośliny o purpurowych owocach i owłosionej łodydze i o czerwonych owocach i gładkiej łodydze w stosunku 3:1
(3 pkt) Prawidłowe widzenie barw u człowieka jest uwarunkowane trzema typami czopków. Każdy z nich ma inny barwnik wzrokowy. Geny kodujące białka wchodzące w skład barwników wzrokowych wrażliwych na światło czerwone i zielone są ułożone bardzo blisko siebie, na długim ramieniu chromosomu X. W odpowiednim locus znajdują się zawsze jeden gen kodujący białko barwnika czerwonego oraz jeden lub kilka genów kodujących białko barwnika zielonego. Jednak ekspresji ulega tylko jeden gen leżący w bezpośrednim sąsiedztwie genu białka barwnika czerwonego. Na rysunku przedstawiono nietypowe (niehomologiczne) crossing-over między chromosomami X (X1 i X2) podczas gametogenezy u kobiety prawidłowo widzącej barwy.
2 p. – za poprawne opisanie zmiany struktury obu chromosomów X z uwzględnieniem typu mutacji. 1 p. – za poprawne opisanie zmiany struktury tylko jednego chromosomu X z uwzględnieniem typu mutacji lub poprawne opisanie zmiany struktury obu chromosomów, ale niewłaściwe określenie rodzaju mutacji. 0 p. – za odpowiedź niespełniającą powyższych wymagań lub za brak odpowiedzi.
1 p. – za poprawne określenie, że rozróżnianie barw przez syna opisanych rodziców będzie zależne od rodzaju odziedziczonego po matce zmutowanego chromosomu i prawidłowe uzasadnienie w przypadku odziedziczenia chromosomu X1 lub chromosomu X2 0 p. – za odpowiedź niespełniającą powyższych wymagań lub za brak odpowiedzi.
Chromosom X1 – delecja genu warunkującego syntezę barwnika zielonego. Chromosom X2 – ma dwa geny warunkujące syntezę barwnika zielonego, insercja. b) (0–1) Zinterpretowanie sposobu dziedziczenia zdolności Tworzenie informacji rozróżniania barw w opisanej rodzinie. (III.2a., I.4b.17)
• Jeżeli syn tej kobiety odziedziczy chromosom X1 (z utraconym w crossing-over genem) nie będzie rozróżniał koloru zielonego. • Jeżeli syn odziedziczy chromosom X2, (który przyłączył gen kodujący białko wrażliwe na kolor zielony), będzie widział prawidłowo.
(2 pkt) Fauna Australii różni się zasadniczo od fauny innych rejonów świata: 87% gatunków ssaków, 93% gatunków gadów i 94% gatunków płazów żyjących w Australii jest endemitami, czyli gatunkami występującymi wyłącznie na tym kontynencie. Dziobak (Ornithorhynchus anatinus) to endemiczny ssak australijski z rzędu stekowców. Organizmy przypominające współczesne dziobaki występowały już ponad 110 mln lat temu. Dziobak ma wiele cech, które nie występują u ssaków łożyskowych, a są obecne u gadów.
1 p. – za podkreślenie wszystkich trzech właściwych cech dziobaka które nie występują u ssaków łożyskowych, a są obecne u gadów. 0 p. – za odpowiedź niespełniającą powyższych wymagań lub za brak odpowiedzi. Poprawna odpowiedź ciało pokryte sierścią gruczoły mleczne jajorodność kloaka przepona kość krucza w obręczy barkowej b) (0–1) Określenie czynników ewolucji w ukształtowaniu się fauny Wiadomości i rozumienie kręgowców Australii. (I.4b.26)
1 p. – za poprawne określenie, że czynnikiem decydującym o odmienności fauny Australii była długotrwała izolacja geograficzna tego kontynentu. 0 p. – za odpowiedź niespełniającą powyższych wymagań lub za brak odpowiedzi.
• Długotrwała izolacja geograficzna. • Fauna Australii powstała przy bardzo długiej geologicznej izolacji kontynentu. • Australia bardzo dawno oddzieliła się od pozostałych kontynentów i jej fauna rozwijała się w izolacji.
(1 pkt) Małże występujące w morzach w olbrzymich ilościach pełnią w ekosystemach morskich ważną rolę jako zwierzęta żywiące się drobnymi skorupiakami i szczątkami organicznymi, a także jako pokarm dla innych zwierząt. Żywią się nimi np. foki, morsy, drapieżne ślimaki oraz wiele gatunków ryb i ptaków. Na podstawie podanych informacji zapisz łańcuch pokarmowy detrytusowy składający się z trzech ogniw, w którym małże są drugim ogniwem.
1 p. – za prawidłowe zapisanie łańcucha detrytusowego, w którym małże są drugim ogniwem. 0 p. – za odpowiedź niespełniającą powyższych wymagań lub za brak odpowiedzi.
• materia organicznamałżeryby • materia organicznamałżeślimaki drapieżne • materia organicznamałżeślimaki drapieżne • szczątki organicznemałżefoki • materia organicznamałżeryby
(1 pkt) Pomiędzy tojadem mocnym a trzmielami istnieje nieantagonistyczna zależność międzygatunkowa. Tojad to roślina o kwiatach przystosowanych kształtem do trzmiela, który je zapyla. W kwiecie tojadu jedna z działek korony tworzy łukowato wygięty hełm, u którego podstawy znajdują się dwa miodniki. Tojad mocny rośnie tylko na tych obszarach, na których występują trzmiele, natomiast te owady żyją również na obszarach, gdzie nie rosną tojady.
Podaj nazwę opisanej zależności międzygatunkowej i określ, dla którego z organizmów – trzmiela czy tojadu – ten związek jest obligatoryjny. Uzasadnij odpowiedź, odnosząc się do obu organizmów.
1 p. – za podanie poprawnej nazwy zależności występującej między tojadem i trzmielem oraz określenie i uzasadnienie obligatoryjności tego związku dla tojadu i nieobligatoryjności dla trzmiela. 0 p. – za odpowiedź niespełniającą powyższych wymagań lub za brak odpowiedzi. Przykładowa odpowiedź Jest to mutualizm Związek ten jest obligatoryjny dla tojadu, ponieważ jedynym zapylaczem dla tojadu jest trzmiel, (dlatego rośnie wyłącznie na obszarach, na których żyje ten owad), natomiast dla trzmiela ten związek jest nieobligatoryjny, ponieważ trzmiel może korzystać z miodników innych roślin. Uwaga: Nie uznaje się zbyt ogólnej odpowiedzi „symbioza”.
| 3 | O rozwoju królowej z larwy decyduje rodzaj pobieranego pokarmu. |